1

Η μεταμοντέρνα μοναξιά της Idalia Candelas

Η φίλη περιγράφει ένα νέο μαγαζί στο Κέντρο της πόλης, με διακόσμηση που την εντυπωσίασε και θα ήθελε να είχε κάτσει για φαγητό εκείνο το μεσημέρι αλλά τελικά δεν τα κατάφερε για έναν λόγο που έθετε υπό αμφισβήτηση όλα όσα πίστευε περί γυναικείας χειραφέτησης μέχρι τότε. Μόλις που πρόλαβε να περάσει το κατώφλι για να βρει τον χώρο σχεδόν υπερπλήρη από χαρούμενα ζευγάρια και παρέες σε διάλειμμα από τη δουλειά. Αν και με κάποια δυσκολία, θα έβρισκε τραπέζι όμως παραδέχτηκε ότι δίστασε να το κάνει γιατί αναρωτήθηκε τι θα σκεφτούν οι άλλοι για το «μοναχικό» της γεύμα. Μπορεί να μην της είχε τύχει μέχρι εκείνη τη στιγμή αλλά εντελώς απρόσμενα διαπίστωσε ότι είχε να διαχειριστεί άλλη μια κοινωνική κατασκευή, αυτή του στίγματος της γυναικείας μοναξιάς. Ένα στίγμα που ενίοτε ξεκινάει από αδιάκριτες ερωτήσεις περί αποκατάστασης, δημιουργίας οικογένειας, συντρόφου, γονιμότητας  εντός της πατρικής οικογένειας και του χώρου εργασίας για να καταλήξει σε βλέμματα συγκατάβασης και ψιθύρους από τα διπλανά τραπέζια ή ακόμη και παρενόχληση ορμώμενη από στερεοτυπικούς συνειρμούς για το τι κάνει μια γυναίκα μόνη σε ένα μπαρ ή ένα εστιατόριο.

Όπως συμβαίνει πάντα σε ανάλογες περιπτώσεις, μια προσεκτική ματιά στην «οικία» και στο τι πραγματικά συμβαίνει στον ιδιωτικό μας χώρο, έρχεται να αποκαταστήσει τη τάξη σε μια σειρά χαοτικών και επαναλαμβανόμενων σκέψεων περί αντρικής και γυναικείας μοναξιάς, που διατρέχουν όλες τις κοινωνικές τάξεις και γενεές. Απόδειξη είναι και η σχετική έρευνα της Eurostat (Trends inhouseholds in the EU: 1995-2025) σύμφωνα με την οποία αναμένεται ότι έως το 2025, ο αριθμός των μονοπρόσωπων νοικοκυριών θα ανέλθει στα 62 εκατομμύρια όταν το 1961, ο αριθμός αυτός ήταν μόλις 14 εκατομμύρια και το 1995, ο αριθμός ήταν 42 εκατομμύρια. Συνεπώς, πρόκειται για μια δυναμική πραγματικότητα που σιωπηρά απαιτεί τον χώρο της στο πλαίσιο των κοινωνικών μας αντιλήψεων.

Προς αυτή την κατεύθυνση δούλεψε και η Μεξικανή καλλιτέχνης Idalia Candelas που μόλις πριν από λίγες ημέρες (και ίσως διόλου τυχαία πριν την γιορτή του Αγ. Βαλεντίνου) παρουσίασε μια σειρά σκίτσων με τίτλο «Postmodern Loneliness», καλωσορίζοντας τις εργένισσες και αναδεικνύοντας στιγμές της ιδιωτικής τους ζωής. Και αν κάποιοι φαντάζονται πάρτυ και αχαλίνωτο σεξ ή θλίψη και αυτολύπηση, τα σκίτσα που περιλαμβάνονται στο μικρό αυτοβιογραφικό της βιβλίο «Alone», μας προσγειώνουν σε μια ζωή αυτάρκειας και χαλαρότητας που όπως η ίδια δηλώνει στο mic.com «οι εργένισσες δεν έχουν κατάθλιψη, δεν κλαίνε, δεν υποφέρουν, απολαμβάνουν την παρέα με τον εαυτό τους. Η μοναχικότητα συνεχώς αυξάνεται στην κοινωνία, δεν είναι κακή, δεν μπορεί να είναι στιγματισμός».

 

Η ομορφιά και η απλότητα των στιγμών στα σκίτσα που ακολουθούν

………….

Πηγές:

Trends in households in the EU: 1995-2025, Eurostat 2003

http://mic.com/connections




Η Πρωτομαγιά των Σπουδαίων

φωτο καισ

 

Υπάρχει ένα λεύκωμα στη βιβλιοθήκη που αγοράστηκε πριν αρκετά χρόνια. Σπάνιο και σπουδαίο μου το χαρακτήρισε ο ηλικιωμένος κύριος που στέκονταν στο τραπεζάκι όπου βρίσκονταν τακτοποιημένα κάποια λίγα αντίτυπα. Δεν πέρασε ημέρα έκτοτε που να μη σκέφτομαι πόσο δίκιο είχε, δεν πέρασε ημέρα που να μην πιάνω τον εαυτό μου να καρφώνει το βλέμμα στη θέση που του ανήκει στη βιβλιοθήκη, ενίοτε να το αγγίζω αφηρημένα, κάποιες φορές να αισθάνομαι λίγη και ανάξια για να το ξεφυλλίσω και όταν τελικά το ανοίγω, να με συγκινεί με τέτοιο απόλυτο τρόπο ώστε να αναλογίζομαι ότι το πολυτιμότερο υλικό μου απόκτημα είναι αυτό, ένα λιτό και περιποιημένο λεύκωμα με τίτλο Εθνική Αντίσταση 1941-1944 «Γράμματα και μηνύματα εκτελεσμένων πατριωτών», Αθήνα 1974.

Η Πρωτομαγιά του 1944 έμελλε να προσθέσει υλικό σε αυτή τη παρακαταθήκη πόνου, αγωνίας αλλά κυρίως περηφάνιας, προτροπής και αγωνιστικότητας αφού σε όλα τα πεταμένα χαρτάκια μελλοθανάτων πριν τις διάφορες εκτελέσεις από τα κατοχικά στρατεύματα ανακαλύπτεις το μεγαλείο της ζωής και της παρηγοριάς.

Οι εξορισμένοι από τον Ι. Μεταξά κομμουνιστές στην Ακροναυπλία είχαν ήδη παραδοθεί στα ναζιστικά στρατεύματα και βρίσκονταν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Χαϊδαρίου, όταν το πρωινό της 1ης Μαΐου βρήκε 200 από αυτούς να ακούν το όνομά τους και να οδεύουν προς εκτέλεση στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, ως αντίποινα για τη δολοφονία ενός Γερμανού στρατηγού και τριών συνοδών του στους Μολάους Λακωνίας (λίγες ημέρες πριν η απόφαση ανακοινώθηκε σε κατοχική εφημερίδα: «…Την 27.4.44 κομμουνιστικαί συμμορίαι παρά τους Μολάους κατόπιν μιας ενέδρας επιθέσεως εδολοφόνησαν ανάνδρως έναν Γερμανόν στρατηγόν και τρεις συνοδούς του (…) Ως αντίποινα θα εκτελεστούν: 1) Ο τυφεκισμός 200 κομμουνιστών την 1.5.1944. 2) Ο τυφεκισμός όλων των ανδρών τους οποίους θα συναντήσουν τα γερμανικά στρατεύματα επί της οδού Μολάων προς Σπάρτην…»).

Το βράδυ πριν την εκφώνηση των καταλόγων των μελλοθανάτων ακούγονταν μόνο τραγούδια και χοροί. Το πρωινό κατά την εκφώνηση των ονομάτων, οι μελλοθάνατοι έβγαιναν μπροστά με υψωμένη τη γροθιά. Έτσι στοιβαγμένοι όπως μεταφέρθηκαν στον τόπο θυσίας, τα μικρά σημειώματα έφευγαν πίσω τους.

«Κόρη μου, Καίτη Πόλκου, μένει Κλειούς 22, Θεσσαλονίκη, να γίνει δασκάλα. Ο πατέρας της»

«Καλύτερα να πεθαίνει κανείς στον αγώνα για την λευτεριά παρά να ζει σκλάβος»

«Πρωτομαγιά, γεια σας όλοι, πάμε στη μάχη»

«Δεν σας ξέχασα ποτές. Για σας και για τον ελληνικό λαό έδωσα τη ζωή μου. Σήμερα, 1η Μάη 1944 σας φιλώ για τελευταία φορά»

«Χαίρετε φίλοι. Εκδίκηση. Μάνα μη λυπάσαι. Χαίρε μάνα»

«Η τελευταία σκέψη μαζί σου. Θα ήθελα να σε κάνω ευτυχισμένη. Να βρεις σύντροφο άξιό σου και άξιο μου»

«Ο θάνατος μου δεν θα πρέπει να σας λυπήσει αλλά να σας ατσαλώσει πιο πολύ για τη μάχη»

Πολλές Πρωτομαγιές έχει τύχει να σκεφτώ τον κόσμο που οραματίζονταν αυτοί οι άνθρωποι βαδίζοντας προς το θάνατο και κάθε φορά μετράω τις αποκλίσεις και τις κινήσεις πίσω ολοταχώς. Όπως σήμερα, με τους δρόμους στις γειτονιές της πόλης να είναι άδειοι, όχι για τον λόγο ότι οι κάτοικοι βρίσκονταν στον εορτασμό του νοήματος της Πρωτομαγιάς αλλά γιατί η 1η Μάη ήταν Παρασκευή και έφτιαχνε ένα θαυμάσιο τριήμερο εξορμήσεων και δεν τρέχει και τίποτα…




Μια αίθουσα αναμονής, ένα έγκλημα τιμής και ένα περιοδικό

 

Τα ραντεβού περιμένουν στο σαλόνι του ιατρείου. Αγχωμένες πρωτάρες, ζευγάρια, ετοιμόγεννες πριν τον τελευταίο υπέρηχο, κυρίες στην εμμηνόπαυση που χαζεύουν αφηρημένα μια επανάληψη στην τηλεόραση. Οι νεότερες ανακατεύουν τα περιοδικά που βρίσκονται αραδιασμένα στο τραπεζάκι και διαβάζουν τις νέες τάσεις για την άνοιξη-καλοκαίρι 2012. Τι κι αν έξω χιονίζει και βρισκόμαστε λίγο πριν την άνοιξη-καλοκαίρι 2015. Οτιδήποτε για να περάσει η ώρα και να ξεχαστείς, πριν η πόρτα ανοίξει και ο γιατρός σου θυμίσει τον λόγο για τον οποίον είσαι εκεί. Μέσα σε αυτό το κοιμητήριο γυναικείων περιοδικών, ξεχώρισα ένα σπάνιο εύρημα καθώς αναγράφει «Φεβρουάριος 2015». Φρέσκο υλικό, σκέφτομαι. Αμέσως, το όνομα του περιοδικού με πήγε πίσω, κάπου στα μέσα της δεκαετίας του ΄90, όταν σε ένα ακτοπλοϊκό ταξίδι της εφηβείας μου, μια τότε 25άρα Αγγλίδα του διπλανού καναπέ μου είπε ότι μπορώ να το διαβάσω αν ήθελα, όταν η ίδια το τελειώσει. Ένα «θρυλικό» Cosmopolitan. Θυμάμαι ακόμα την περιέργεια μου όταν το άνοιξα και τη δυσφορία μου όταν το έκλεισα, αφού πρώτα ο δεκαπεντάχρονος εαυτός μου είχε χαθεί σε έναν κυκεώνα ερωτημάτων. Δηλαδή πρέπει να έχω τόσα σύνεργα κοκεταρίας σε λίγο καιρό; Πρέπει να αγοράσω τόσα πολλά, ακριβά και εκκεντρικά ρούχα για να κυκλοφορώ εκεί έξω; Δηλαδή αυτό είναι ο έρωτας, το σεξ; Πολύπλοκο, προσαρμοσμένο στα γούστα του εκάστοτε, ενίοτε προσβλητικό; Πρέπει να μάθω τόσα κόλπα συμπεριφοράς και τόσες ατάκες για να τον κρατήσω και να μην τρέξει μακριά μου; Πρέπει να ξέρω όλους τους τρόπους για να εισπράττω κομπλιμέντα και μέσα από αυτά, να ξεχωρίσω εκείνον τον άνδρα – κατά προτίμηση τον πλουσιότερο – που θα τον πείσω να με περιμένει στα σκαλιά της εκκλησίας;

φώτο Pen Tri

Είκοσι χρόνια μετά, στον καναπέ μιας αίθουσας αναμονής που αφορά την άλλη εκδοχή των υποχρεώσεων μιας γυναίκας απέναντι στον εαυτό της (πρόληψη, έλεγχος, φροντίδα), διαπιστώνω ότι το 1ο περιοδικό στον κόσμο – όπως διαφημίζεται – συνεχίζει να χτίζει τη γυναικεία ταυτότητα με τα ίδια υλικά. Ίσως και να έχει προσθέσει κάποια ρεαλιστικά στοιχεία ενός κόσμου σε κρίση, όπως για παράδειγμα  είναι τα  «tips» για την εύρεση εργασίας ή επιβίωσης στην υπάρχουσα θέση εργασίας εν μέσω δυσθεώρητης ανεργίας. Όμως, ο βασικός κορμός της θεματολογίας παραμένει ίδιος και απαράλλακτος. Μόδα και ομορφιά, ώστε οι αναγνώστριες – που τυγχάνει να είναι εκείνο το εξαίσιο κοινό-στόχος μεταξύ 16 και 35 ετών για τις εταιρίες επικοινωνίας – να κυκλοφορούν ως κινούμενες διαφημίσεις, αδειάζοντας πορτοφόλια, γεμίζοντας συρτάρια και ντουλάπες με αλλοπρόσαλλα είδη και συμμετέχοντας, με αυτόν τον τρόπο, στην αύξηση της εισροής διαφημιστικών εσόδων στο περιοδικό. Σχέσεις («τα 10 ωραιότερα φιλιά που έχουμε δει σε σειρές», «8 λόγοι που αγαπάμε τους άντρες με μούσια») και σεξ («όταν εκείνος θέλει να του μιλήσεις βρώμικα») ώστε οι αναγνώστριες να απελευθερωθούν τάχα από τα ταμπού μιας ανδροκρατούμενης κοινωνίας και να σκεφτούν ελεύθερα για το σεξ, ως το πρώτο και κύριο μέσο για τον αυτοπροσδιορισμό και την αυτοπεποίθησή τους. «Καλή Ζωή» ώστε οι αναγνώστριες να ενημερωθούν πολύ συνοπτικά και πρωτίστως επιφανειακά για όσα συμβαίνουν στη μουσική, τα βιβλία, τον κινηματογράφο και επίσης, να μάθουν τρόπους επιβίωσης και ανάδειξης στο εργασιακό τους περιβάλλον. Η επιβίωση και η ανάδειξη σημαίνει άριστες σχέσεις με τον προϊστάμενο και after work ποτά με τους συναδέλφους, τι και αν οι προσωπικότητες αυτές μπορεί να είναι ασύμβατες με τις δικές τους, τι και αν η βελτίωση των εργασιακών συνθηκών τους μπορεί να περνάει μέσα από τα δύσβατα μονοπάτια των αρνήσεων και των διεκδικήσεων. «Αληθινές ιστορίες» ώστε οι αναγνώστριες να  καλλιεργήσουν την αίσθηση της κοινότητας μεταξύ τους και να πραγματώσουν ένα από τα συνθήματα του περιοδικού, «όλα τα κορίτσια μαζί». Θέλησα να το ξεφυλλίσω πιο στοχευμένα. Το τεύχος «Φεβρουάριος 2015» έχει 154 σελίδες. Οι 55 σελίδες είναι αφιερωμένες σε μόδα και ομορφιά. Κάθε πρόταση μόδας και ομορφιάς αντιστοιχεί και σε μια μικρή διαφημιστική καταχώρηση, με τιμή (όχι σε όλα, μάλλον για ευνόητους λόγους) και επωνυμία. Οι 30 σελίδες είναι αφιερωμένες σε άντρες, σεξ, σχέσεις. Μεταξύ άλλων μαθαίνεις για το πρώτο πράγμα που θα κοιτάξει τη στιγμή που θα βγάλεις τα ρούχα σου, θα σου ζητηθεί να στείλεις τα στοιχεία αυτού που πιστεύεις ότι είναι ο πιο όμορφος από τους όμορφους είτε είναι φίλος σου είτε τον είδες στο μετρό, θα δεις μια μεγάλη έρευνα σεξ (με την κλασσική χρήση ποσοστών) για όσα κάνετε, για το φλερτ στο facebook, για τα ραντεβού και φυσικά ένα επετειακό αφιέρωμα για καυτές συνευρέσεις την ημέρα του Αγ. Βαλεντίνου. Οι υπόλοιπες σελίδες γεμίζουν με μικρές συνεντεύξεις, ερωτήσεις – απαντήσεις σε προβλήματα αναγνωστριών (κυρίως αισθηματικής φύσεως), αληθινές ιστορίες, επιγραμματικές συμβουλές για τη δουλειά και την εξεταστική και επίσης, υπάρχουν δυο σελίδες με ακόμη πιο επιγραμματικές προτάσεις για τη ζωή στην πόλη (εκθέσεις, μουσική, ταινίες).

Η αναμονή τελείωσε και το περιοδικό τοποθετήθηκε εκεί που ανήκει, πάνω στο τραπεζάκι, ανάμεσα στο σωρό των λοιπών περιοδικών της λήθης.

**

Λίγες ημέρες αργότερα, έτυχε να διαβάσω κάποια στοιχεία για τα εγκλήματα τιμής σε περιπτώσεις οικογενειών που έχουν μεταναστεύσει και τυπικά έχουν ενσωματωθεί στην αγγλική κοινωνία, αλλά διατηρούν συγκεκριμένα ήθη και πρότυπα συμπεριφοράς. Τα εγκλήματα τιμής έχουν ως θύματα, θυγατέρες της οικογένειας είτε γιατί αρνούνται να προχωρήσουν σε έναν προαποφασισμένο  –  από τους γονείς – γάμο είτε γιατί οι γονείς δεν εγκρίνουν την επιλογή της κόρης τους ή ακόμη και τον δυτικό τρόπο ζωής της με ότι αυτό και αν σημαίνει. Μόνο στην Αγγλία, υπολογίζεται ότι διαπράττονται τουλάχιστον 12 τέτοιοι φόνοι κάθε χρόνο ενώ οι σχετικές παραβάσεις που δεν καταλήγουν σε φόνο μπορεί να φτάνουν και τις 130 σε διάστημα λίγων μηνών.

Chalkboard

πηγή www.karmanirvana.org.uk

 

Δέκα χρόνια μετά από ένα τέτοιο έγκλημα, με θύμα μια 17χρονη βρετανοπακιστανή που στραγγαλίστηκε από τους γονείς της μπροστά στα αδέρφια της επειδή αρνήθηκε να προχωρήσει στο γάμο που είχαν αποφασίσει οι γονείς της, το βρετανικό Cosmopolitan σε συνεργασία με την μη κυβερνητική οργάνωση Karma Nirvana που ασχολείται με το ζήτημα, αποφάσισε να ξεκινήσει μια καμπάνια με σκοπό την ευαισθητοποίηση του κοινού για τα εγκλήματα τιμής. Το διαφημιστικό δείχνει την κοπέλα ενός εξώφυλλου του περιοδικού που ασφυκτιά μέσα σε ένα πλαστικό περιτύλιγμα ενώ δυο χέρια το σκίζουν προκειμένου να την απελευθερώσουν. Όσο και να το σταθμίσει κάποιος, δεν θα ήταν άδικό να πει ότι όπως πολλές πολυεθνικές  εταιρίες ψάχνουν και βρίσκουν το πεδίο εφαρμογής της εταιρικής κοινωνικής ευθύνης τους, έτσι και το Cosmopolitan ως μια τέτοια εταιρία, με παρουσία σε 100 χώρες και αγοραστικό κοινό που ξεπερνάει τις 100 εκατομμύρια αναγνώστριες,  βρίσκει την δική του εταιρική κοινωνική ευθύνη σε μια καμπάνια κατά των εγκλημάτων τιμής. Με τον έναν ή με τον άλλον τρόπο, πολλές δεκαετίες τώρα έχει εκπαιδεύσει τις γυναίκες του κόσμου να βλέπουν τον εαυτό τους με το βλέμμα του άντρα, τις έχει εκπαιδεύσει σε μια ολόκληρη παράδοση υποταγής με ένα περιτύλιγμα φεμινισμού, τις έχει μάθει δήθεν τρόπους επιβίωσης σε έναν πατριαρχικό πολιτισμό χωρίς ίχνος αμφισβήτησης του. Η απελευθέρωση της κοπέλας του περιοδικού από το πλαστικό περιτύλιγμα θα ήταν κέρδος για την παγκόσμια κοινωνία αλλά όχι με τους όρους που προτείνει το κάθε Cosmopolitan για τον απλούστατο λόγο ότι ο δρόμος που έχει να της δείξει μετά την «απελευθέρωση» είναι μια σειρά από αναχρονισμούς και φανταχτερά δεσμά που εξασφαλίζουν τα υπερκέρδη άλλων πολυεθνικών (ένδυση, καλλυντικά κλπ) και διαφημιστικών εταιριών. Φαίνεται ότι δεν θα της μιλήσει ποτέ για το δικαίωμα σε ίσες αμοιβές, για τον αγώνα της διεκδίκησης καλύτερων συνθηκών ζωής, για το δικαίωμα στη μητρότητα σε συνθήκες κρατικής διευκόλυνσης και αρωγής, για την ουσιαστική και διεθνή αλληλεγγύη μεταξύ γυναικών.

Καλή μου Σιμόν ντε Μποβουάρ, πόσο μελάνι και σκέψη για αυτό το Δεύτερο Φύλο και πόσα λίγα βήματα μπροστά.




Rana Plaza, η δικαίωση αργεί

 

Πουκάμισο από το Μαρόκο, μπλούζα από το Πακιστάν, παλτό από την Ινδία. Τυπικές χώρες προέλευσης των ρούχων που βρίσκονται στις κρεμάστρες των πολυεθνικών εταιριών ένδυσης και συνήθεις αγορές που γεμίζουν τις ντουλάπες. Κάποια από τα ρούχα μπορεί να ράφτηκαν στο Rana Plaza, ένα οκταώροφο κτηριακό συγκρότημα που συστέγαζε πέντε βιοτεχνίες ενδύματος και βρίσκονταν στη βιομηχανική περιοχή Σαβάρ, τριάντα χιλιόμετρα μακριά από την πρωτεύουσα του Μπαγκλαντές. Το πρωινό της 24ης Απριλίου του 2013 βρήκε το Rana Plaza ισοπεδωμένο. Ένας σωρός από χείριστης ποιότητας οικοδομικά υλικά και κάτω από αυτά, 1138 νεκροί εργάτες και άλλοι 2500 βαριά τραυματίες. Μια ημέρα πριν, μερικοί εργάτες μαζί με μηχανικούς είχαν επισημάνει τις βαθιές ρωγμές στους τοίχους και είχαν αναρωτηθεί για τη στατική επάρκεια του κτηρίου. Αρκετοί από αυτούς αρνήθηκαν να μπουν για δουλειά αλλά το θέμα λύθηκε άμεσα, με τους διευθυντές των βιοτεχνιών να το διευθετούν με έναν όχι και τόσο άγνωστο τρόπο για τους ανά τον κόσμο εργαζόμενους: ή μπαίνεις για δουλειά ή απλά τη χάνεις. Μια φορά πάντως, κάτι «έχασαν» και αυτό είναι η ζωή τους. Μια ημέρα μετά από αυτή την κυριολεκτική τραγωδία, πολλές παραδοχές, ακόμη περισσότερες συζητήσεις αλλά όπως πάντα, λιγότερες δράσεις πήραν σειρά

 
a-final-embrace
Οι παραδοχές έλεγαν ότι το Rana Plaza είναι ένα μόνο από τα 5000 εργοστάσια ενδυμάτων στο Μπαγκλαντές, πολλά από τα οποία λειτουργούν με ελλιπή μέτρα υγιεινής και ασφάλειας. Η στατική του συγκεκριμένου κτηρίου δεν άντεχε τόσο βαρύ εξοπλισμό και οι τρεις επιπλέον όροφοι είχαν παράνομα ανεγερθεί. Η εφημερίδα New York Times είχε σκιαγραφήσει τον ιδιοκτήτη του Rana Plaza ως έναν άνθρωπο που ασκούσε την εξουσία με τον πιο ωμό τρόπο, αναμειγμένος με όπλα, ναρκωτικά, πολιτικούς, καταπατήσεις γης, θολές άδειες ιδιοκτησίας και ανέγερσης. Κυρίως, όμως, η εφημερίδα επισήμανε το ουσιαστικότερο όλων, ότι δηλαδή ο κύριος Rana ήταν αποκύημα της περιόδου που τοποθέτησε το Μπαγκλαντές στη κορυφή της βιομηχανίας ένδυσης αφού οι πολυεθνικές εταιρίες, ψάχνοντας τρόπους να τονώσουν την κερδοφορία τους, βρήκαν σε αυτόν τον τόπο ένα διάτρητο θεσμικό πλαίσιο, άξιους συνομιλητές όπως ο ιδιοκτήτης του Rana Plaza αλλά κυρίως άφθονη και φτηνή εργατική δύναμη, με την αμοιβή των εργατών να φτάνει τα 38 δολάρια τον μήνα όταν η αξία των  ετήσιων εξαγωγών του Μπαγκλαντές από τα ενδύματα ανέρχεται σε 28 δις δολάρια.
 
Οι συζητήσεις ανέδειξαν την αδιαφορία της κυβέρνησης για ελέγχους και τη ροπή της στη διαφθορά μέσω συναλλαγών με οικονομικά συμφέροντα. Παράλληλα, όμως, οι συζητήσεις έβαλαν τους εργάτες του Μπαγκλαντές στο προσκήνιο. Αυτό που ευρέως διατυπώθηκε είναι ότι εάν εκείνο το πρωινό υπήρχε μια συλλογική εκπροσώπηση στην άρνησή τους να μπουν στο κτήριο, οι ανθρώπινες ζωές δεν θα είχαν χαθεί. Τα θετικά νέα είναι ότι τους μήνες που ακολούθησαν την κατάρρευση του Rana Plaza, σημειώθηκε αύξηση των εγγραφών στις ενώσεις εργαζομένων της υφαντουργίας και αν και μόνο 5% των εργατών του Μπαγκλαντές είναι μέλη των σχετικών σωματείων, η εξέλιξη αυτή φαίνεται ότι βοήθησε την διεκδίκηση για αύξηση του κατώτατου μισθού και ασφάλεια στους χώρους εργασίας.
 13071202_ranaplazarubble_dpa_web_01 (1)
Οι δράσεις πάντως που έλαβαν χώρα, αφορούν ή τουλάχιστον θα έπρεπε να αφορούν και τους άλλους πρωταγωνιστές του δράματος της υφαντουργίας του Μπαγκλαντές. Ο «παίκτης» κυβέρνηση του Μπαγκλαντές εξαναγκάστηκε να πράξει τα αυτονόητα, δηλαδή μεταρρύθμισε το εργατικό δίκαιο, ενισχύοντας τις ρυθμίσεις για ασφάλεια στους επαγγελματικούς χώρους  και επέτρεψε τη σύσταση ενώσεων και τις συλλογικές διαπραγματεύσεις. Το νομικά δεσμευτικό «Σύμφωνο» για την ασφάλεια των κτηρίων στο Μπαγκλαντές υπό την εποπτεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Εργασίας και μη κυβερνητικών οργανώσεων, ενέπλεκε τα εγχώρια και διεθνή συνδικάτα, τους εμπόρους και τις διεθνείς φίρμες ενδυμάτων. Να σημειωθεί μόνο ότι οι επιθεωρητές του «Συμφώνου»  κάλυψαν μικρό αριθμό εργοστασίων, αδιαφόρησαν για αμοιβές και ώρες εργασίας ενώ όπου χρειάστηκε να κλείσουν εργοστάσια για ζητήματα στατικής, οι εργάτες δεν έλαβαν αποζημιώσεις ή δεν τοποθετήθηκαν αλλού. Επίσης, το «Σύμφωνο» πρόκειται να λήξει σε τέσσερα χρόνια και δεν έχει αναληφθεί πρωτοβουλία για εφαρμογή του και σε άλλες χώρες, με παρόμοιες του Μπαγκλαντές συνθήκες εργασίας. Κάτι σαν ad hocευαισθητοποίηση επί του θέματος της επισφαλούς εργασίας.
 
Και επειδή η δικαίωση περνάει και μέσα από τους χρηματικούς πόρους που μόνο αμελητέοι δεν μπορεί να είναι στη περίπτωση των θυμάτων του Rana Plaza, ιδρύθηκε ένα Ταμείο προς αρωγή των πληγέντων. Οι δικαιούχοι των αποζημιώσεων έχουν καταγραφεί , ο υπολογισμός λέει ότι θα χρειαστούν 40 εκατομμύρια δολάρια αλλά τελικά έχουν αποδοθεί μόνο τα μισά από αυτά. Το κώλυμα προέρχεται από τον «παίκτη» πολυεθνικές επιχειρήσεις. Η μη κυβερνητική οργάνωση Clean Clothes σημειώνει ότι οι μισές από τις πολυεθνικές επιχειρήσεις που έραβαν τα ρούχα τους στο Rana Plaza δεν έχουν δώσει χρήματα στο Ταμείο και κάποιες έχουν δώσει αλλά λιγότερα από αυτά για τα οποία  είχαν δεσμευτεί. Η Clean Clothes αναφέρεται – μεταξύ άλλων –  στην ιταλική πολυεθνική Μπενετον που όχι μόνο δεν έχει πληρώσει (αν και με 199 εκατομμύρια ευρώ κέρδος για το 2013) αλλά σε σχετικές κατηγορίες, απαντάει ότι συμπαραστέκεται στους πληγέντες μέσω φιλανθρωπικής καμπάνιας, που ασφαλώς είναι κάτι πολύ διαφορετικό από τη νόμιμη αποζημίωση. Άλλωστε για πολλές από τις πολυεθνικές εταιρίες που συνεργάστηκαν με το Rana Plaza, το Μπαγκλαντές μπορεί να αποτελεί ήδη παρελθόν αφού άλλες χώρες (πχ Υπο σαχάρια Αφρική) με ακόμη φθηνότερα χέρια εργασίας και ακόμη μεγαλύτερη πολιτική ασυδοσία είναι έτοιμες να τις υποδεχτούν.
 
Προς το παρόν, το 70% που επέζησε της κατάρρευσης, στη πλειοψηφία του βαριά τραυματισμένο, με ακρωτηριασμούς και ψυχικά τραύματα, συνεχίζει να ψάχνει δουλειά στη Σαβάρ αλλά χωρίς αποτέλεσμα.

 # Στοιχεία από το «After Rana Plaza», Social Europe Report #
Φωτογραφίες από εδώ και εδώ



Η εκδίκηση της παράλληλης κοινωνίας;

 

Είναι από εκείνες τις ειδήσεις που τακτοποιούνται τελευταίες στη λίστα των διεθνών από το συντάκτη του δελτίου των οκτώ. Στα ελάχιστα δευτερόλεπτα που της αφιερώνονται, μόλις που προλαβαίνεις να δεις κάποιους λίγους, με βαριά χειμωνιάτικα ρούχα, να περιφέρονται στους δρόμους μιας μάλλον ωραίας πόλης, κρατώντας χαρτόνια με συνθήματα σε μια γλώσσα που αργότερα μαθαίνεις ότι είναι γερμανικά.

Όλα αυτά στο τέλος Οκτώβρη όπου πράγματι δεν υπήρχε λόγος να αποδοθεί μεγαλύτερη σημασία στη συγκέντρωση περίπου 400 ανθρώπων μιας οργάνωσης με το όνομα Pegida, «Πατριώτες Ευρωπαίοι κατά της Ισλαμοποίησης της Δύσης».

Μέχρι το τέλος Δεκέμβρη, όμως, τα πράγματα αλλάζουν γιατί οι συμμετέχοντες στις πορείες από 400 γίνονται 17.000 και έτσι το θέμα ανεβαίνει στην ειδησεογραφική ατζέντα και οι απορίες σχεδόν λύνονται. Μαθαίνουμε λοιπόν ότι αυτή η ωραία πόλη είναι η  Δρέσδη που σταδιακά την μιμούνται και άλλες στη γερμανική επικράτεια και όχι μόνο, αυτοί οι αρχικά λίγοι που πλέον γίνονται πολλοί είναι ένα συνονθύλευμα από απλά συντηρητικούς, δεξιούς, ακροδεξιούς, μερικούς χούλιγκαν και νεοναζί και τα συνθήματα στα χαρτόνια λένε «Έξω οι ξένοι», «Για την διατήρηση της κουλτούρας μας», «Είμαστε κατά των ιερών πολέμων σε γερμανικό έδαφος». Η τυπική αφορμή για την οργάνωση αυτού του ξενοφοβικού ξεσπάσματος με επίκεντρο το Ισλάμ φαίνεται να είναι μια βίαιη σύγκρουση μεταξύ υποστηρικτών του εργατικού κόμματος του Κουρδιστάν PKK και ομάδας ισλαμιστών στο Αμβούργο. Και να σκεφτεί κανείς ότι η Γερμανία δεν είναι καν αντιπροσωπευτικό παράδειγμα συνεχών και αριθμητικά σημαντικών μεταναστευτικών ροών από μουσουλμανικές χώρες, αφού σύμφωνα με στοιχεία μέχρι και το 2005, το 32% του πληθυσμού των αλλοδαπών προερχόταν από άλλα κράτη μέλη της ΕΕ, ένα επιπλέον ποσοστό 48%  προερχόταν από άλλες ευρωπαϊκές χώρες και μόλις 12% και 4% από Ασία και Αφρική αντίστοιχα.

https://www.flickr.com/photos/dierkschaefer/

Η Pegida ίσως και να απομονωθεί ως αποτέλεσμα των συντονισμένων προσπαθειών σε επίπεδο επίσημου πολιτικού λόγου. Η δημοφιλής καγκελάριος διαμηνύει προς όλες τις κατευθύνσεις ότι «Δεν υπάρχει στη Γερμανία χώρος για μίσος κατά πιστών, ούτε για ισλαμοφοβία, ούτε για ξενοφοβία» και οι τελευταίες εκλογές έδειξαν ότι ο λόγος της περνάει στον Γερμανό πολίτη. Παράλληλα, όμως, η εμπειρία δείχνει ότι η Pegida μπορεί να εξελιχθεί σε κάτι παραπάνω από μια πρόσκαιρη, ενοχλητική και γραφική παρουσία στη γερμανική κοινωνία. Αυτό μπορεί να συμβεί γιατί η φτώχεια, – συνθήκη που ανατέλλει δυναμικά στη Γερμανία με τον αριθμό των φτωχών και των επαγγελματικά «ανασφαλών» να αυξάνει δραματικά – , φέρνει γκρίνια και ενίοτε φέρνει πιο κοντά τις ρατσιστικές και ακροδεξιές μετατοπίσεις αλλά και γιατί αρκετά χρόνια τώρα ο κυρίαρχος δημόσιος λόγος των ΜΜΕ έχει μια πολύ συγκεκριμένη στάση απέναντι στη μετανάστευση.

Ο γερμανικός τύπος (για παράδειγμα το Der Spiegel) αντιλαμβάνεται την ενσωμάτωση των μεταναστών ως την ύπαρξη μιας “παράλληλης κοινωνίας” μέσα στη γερμανική κοινωνία. Με λίγα λόγια και με όρους καθημερινότητας, ο μετανάστης γείτονας πρέπει να είναι προσεκτικός στην οδήγηση, να κατεβάζει τα σκουπίδια του, να μην δημιουργεί ταραχές, τέλος πάντων να υπάρχει κάπου εκεί έξω αλλά να μην ξέρω και πολλά γι’ αυτόν. Με παραδειγματικά του άρθρα το Der Spiegel μας λέει ότι η «παράλληλη κοινωνία» εξασφαλίζει στους μετανάστες την ασφάλεια του ανήκειν, την ιδιωτικότητα και στους Γερμανούς την ικανοποίηση να ζουν σε μια ποικιλότροπη, πολυπολιτισμική κοινωνία, ανεξάρτητα βέβαια που δεν είναι διατεθειμένοι να της ρίξουν δεύτερη ματιά.   

Με την ίδια λογική, το Deutsche Welle προτιμάει ιδιαιτέρως τις αφηγήσεις και τα ντοκιμαντέρ για ανθρώπους απ’ όλο τον κόσμο που προσπαθούν να βρουν την τύχη τους στη Γερμανία και είναι πραγματικά αξιοσημείωτο πόσο αποστασιοποιημένα το κάνει αυτό. Η πιο χαρακτηριστική περίπτωση ήταν το ντοκιμαντέρ Strangers που τόσο ο τίτλος όσο και το περιεχόμενο προτείνουν την τάση αντιμετώπισης των εν δυνάμει μεταναστών από την γηγενή κοινωνία. Ένα τηλεοπτικό εγχείρημα αποτροπής με πολύ ξεκάθαρη την προσέγγιση του «εσείς» και «εμείς».

Η «παράλληλη κοινωνία» των κυρίαρχων μέσων της Γερμανίας είναι το τέλειο άλλοθι για τη μη λήψη ουσιαστικών μέτρων ενσωμάτωσης αφού έμμεσα υποδηλώνει και προπαγανδίζει ότι οι μετανάστες διαχωρίζονται με τη θέλησή τους, ότι αρνούνται να αποκτήσουν πολιτισμικά εργαλεία όπως η γλώσσα και η εκπαίδευση και έτσι καταλήγουν να περιθωριοποιούνται εργασιακά, επιζητώντας να λάβουν κοινωνικές παροχές που τελικά βλάπτουν το σύνολο του ασφαλιστικού συστήματος και τους προσφέρονται σε βάρος της υπόλοιπης κοινωνίας.

Όλα αυτά σε συνδυασμό με θέματα που κατά καιρούς προκύπτουν όπως η απαίτηση μερικών μουσουλμάνων δασκάλων να φορούν μαντίλες στην τάξη ή οι κακές σχολικές επιδόσεις των παιδιών μεταναστών στα οποία επιρρίπτεται η γενικότερη ανεπάρκεια του γερμανικού σχολικού συστήματος ή μεμονωμένα κρούσματα βίας σε γειτονιές μεταναστών, έχουν συμβάλει σε μια ιδιαίτερα αρνητική στάση της κοινής γνώμης για τους μετανάστες. Μια κοινή γνώμη που είναι ελάχιστα εξασκημένη στην πραγματική κατανόηση των πολιτισμικών και κοινωνικών ιδιαιτεροτήτων, των εθνικών ιδιοσυγκρασιών και μια κρατική εξουσία με ελάχιστο ενδιαφέρον να τις διδάξει, συγκεντρώνοντας προς το παρόν αιτήσεις ασύλου για τις οποίες έτσι και αλλιώς, επιφυλάσσει ελάχιστα ποσοστά αποδοχής.

Πόση έκπληξη άραγε να προκαλεί η παρουσία μιας οργάνωσης όπως η Pegida;

  

Άννα Τριανταφυλλίδου – Ρουμπίνη Γρώπα (επιμέλεια), Η μετανάστευση στην Ενωμένη Ευρώπη, εκδόσεις  Κριτική




Η Αγαπητή Έλενα διδάσκει ακόμη

 

«η ηθική είναι ένας ανθρώπινος παράγοντας…και άρα υποκειμενικός»

agapiti-elena-2
Από τα διάφορα στοιχεία που αναφέρθηκαν σε μια πρόσφατη ανάλυση για την κρίση στη ρωσική οικονομία, συγκράτησα ότι ο επιχειρηματίας Ρομάν Αμπράμοβιτς έχασε τουλάχιστον 300 εκατομμύρια δολάρια σε μια ημέρα. Και αν αυτό ισοδυναμεί με οικονομική καταστροφή για τον κοινό νου, η πληροφορία ότι η προσωπική του περιουσία ανέρχεται στα 10 δις δολάρια σε προσγειώνει στην παράλληλη πραγματικότητα του άκοπου πλουτισμού των περίπου 400 «ολιγαρχών» Ρώσων που η συνολική τους περιουσία υπολογίζεται ότι υπερβαίνει το μισό ΑΕΠ της χώρας τους.
Η περιήγηση στα έργα και τις ημέρες τους περιλαμβάνει μια συνεχή συναλλαγή με κυβερνήσεις, έναν προκλητικό βίο, μια ασυγκράτητη επιχειρηματικότητα, σκοτεινές διασυνδέσεις, αφορολόγητο πλούτο, ένα Londongrand στις όχθες του Τάμεση, μια σταθερή παρουσία στην κορυφή της λίστας με τους πλουσιότερους ανθρώπους του κόσμου.
Οι «ολιγάρχες» της Ρωσίας προέκυψαν από την μετάβαση στην οικονομία της αγοράς που προώθησαν οι μεταρρυθμίσεις του Μπορίς Γιέλτσιν το 1992. Προχώρησε η περικοπή κρατικών δαπανών σε υγεία-παιδεία-έρευνα, απελευθερώθηκαν πλήρως οι τιμές, καταργήθηκαν οι περιορισμοί για τη δημιουργία προσωπικής περιουσίας και κυρίως πουλήθηκαν με συνοπτικές και πλήρως αδιαφανείς διαδικασίες οι κρατικές επιχειρήσεις. Ο έλεγχος των τραπεζών, των μεγάλων παραγωγικών μονάδων, των μέσων μαζικής ενημέρωσης πέρασε σε λίγους εκλεκτούς και διαπλεκόμενους με το καθεστώς του Γιέλτσιν και αργότερα του Πούτιν. Εκτός από τον Ρομάν Αμπράμοβιτς, ο Ανατόλ Τσουμπάις που ήταν ο ιθύνων νους των «εκσυγχρονισμών», του προγράμματος ιδιωτικοποιήσεων ή αλλιώς του ξεπουλήματος και πρόεδρος του μονοπωλίου στον ηλεκτρισμό ή ο Βλαντιμίρ Ποτάνιν που ίδρυσε έναν επενδυτικό – τραπεζικό κολοσσό και έγινε ιδιοκτήτης είκοσι πρώην κρατικών εταιριών είναι ενδεικτικές μόνο περιπτώσεις ενός πρωτόγνωρου και δυστυχώς ατιμώρητου οπορτουνισμού και κανιβαλισμού πάνω σε δημόσιο πλούτο.
Αλλά μεταξύ αυτών των προφανών και λιγότερο προφανών στοιχείων, δεν γίνεται να μην αναρωτηθείς για το ψυχογράφημα και τη πιθανολογούμενη συμπεριφορά τους πριν «αδράξουν» την ευκαιρία της ζωής τους στις πλάτες ενός λαού και γίνουν αυτό που τώρα έχουν να παρουσιάσουν. Τι μπορεί να σκέφτονταν, πως άραγε να ήταν στα χρόνια της νιότης, κάπου εκεί στα μέσα του ‘80;

7.AGAPHTH-ELENA_8314b-color

Και στο σημείο αυτό έρχεται η παράσταση Αγαπητή Έλενα στο θέατρο Επί Κολωνώ που σε παίρνει από το χέρι, σε οδηγεί οδυνηρά αλλά τελικά διαφωτιστικά, βοηθώντας να διακρίνεις – ανάμεσα στα τόσα πολλά και συνταρακτικά που έχει να σου δώσει – την ανάδυση ενός εκκολαπτόμενου αριβίστα, μελλοντικού «παράγοντα» στην ταλαίπωρη μετά-σοβιετική Ρωσία.
Το σκηνικό σε τοποθετεί στο μικρό διαμέρισμα μιας καθηγήτριας μαθηματικών σε κάποια πόλη της Σοβιετικής Ένωσης. Τέσσερις τελειόφοιτοι μαθητές της εμφανίζονται ξαφνικά και επικαλούνται τα γενέθλιά της προκειμένου να δικαιολογήσουν την επίσκεψη, τις ευχές και τα δώρα. Στην πραγματικότητα, θέλουν να βρουν τρόπο να της αποσπάσουν το κλειδί για να κλέψουν και να αλλάξουν τα γραπτά τους που είναι κλειδωμένα στο σχολείο και έτσι να εξασφαλίσουν την είσοδό τους στο πανεπιστήμιο. Η αποκάλυψη του πραγματικού λόγου της επίσκεψης θα πυροδοτήσει μια σύγκρουση χωρίς προηγούμενο. Η λεκτική αντιπαράθεση αξιών θα δώσει την θέση της στη ψυχολογική βία, την ομηρία, τη βάναυση σωματική βία. Δύο κόσμοι σε θέση ιδεολογικής πλέον μάχης και απόλυτης ασυνεννοησίας που δεν κατάλαβαν πότε και πως έγιναν εχθροί. Ο κόσμος της δασκάλας Έλενας είναι αυτός των αταλάντευτων ιδεολογικών πεποιθήσεων, των σθεναρών ηθικών κανόνων που προσδιόρισαν την επαναστατική γενιά της. Ο κόσμος των μαθητών είναι αυτός των υψηλών προσδοκιών που απαιτεί άμεσες λύσεις εκτός των κανόνων του σοσιαλιστικού συστήματος, τους οποίους αντιλαμβάνονται ως μόνιμο ανάχωμα.
Κάθε ένας από τους τέσσερις νέους είναι σαν να εκπροσωπεί ένα μοντέλο ευτελισμού και κυνικότητας και γνωρίζοντας το μέλλον, ξέρουμε ότι αποτελούν φιγούρες της ρωσικής κοινωνίας στα χρόνια που ακολούθησαν την ανατροπή.agapiti-elena-1
Η μαθήτρια Λιάλια της καταναλωτικής λαγνείας και της ανάγκης για μεγάλη ζωή που θα θυσιάσει την παρθενιά της σε αυτόν που θα δώσει τα περισσότερα. Ο Βίτια που ζει τον αλκοολισμό στο σπίτι και ακολουθεί το ίδιο μονοπάτι. Ο Πάβελ της διανόησης που όμως νοιώθει αδικημένος και πλέον δηλώνει αδίστακτος αν είναι να βρεθεί ανάμεσα στους προνομιούχους. Και τέλος ο αρχηγός τους ο Βαλόντια που συνοψίζει το πρότυπο της προσωπικότητας που θα αναρριχηθεί εύκολα και επιτυχημένα στη καπιταλιστική Ρωσία. Ένας πολιτικός ή ένας επιχειρηματίας. Όπως λέει, «η Ρωσία έπασχε πάντα από καλοκαρδία, αφέλεια των διανοούμενων και από έλλειψη πρακτικών ανθρώπων. Θα σωθεί μόνον από τη νέα γενιά των μπίζνεσμαν». Μορφωμένος, με εξασφαλισμένες σπουδές λόγω των γνωριμιών της οικογένειάς του, που βρίσκεται στο διαμέρισμα όχι για να διεκδικήσει ένα βαθμό πρόσβασης όπως οι υπόλοιποι αλλά για να δοκιμάσει τις αντοχές ενός κοινωνικού πειράματος και να προβάρει την εξουσία σε όλες τις μορφές της. Η παρουσία του μεταξύ των τεσσάρων είναι μια σημειολογία αφού η βία και η επιβολή που ασκεί σε όλους είναι όλα όσα θα ζήσει κάθε Ρώσος πολίτης χωριστά λίγα χρόνια αργότερα. Οι πράξεις του δικαιολογούνται μόνο με μια φράση του, «η ηθική είναι ένας ανθρώπινος παράγοντας…και άρα υποκειμενικός».
Η παράσταση Αγαπητή Έλενα με την κλιμακούμενη ένταση σε ωθεί στα άκρα της πολιτικής και κοινωνικής σκέψης, του υπαρξισμού, του ρεαλισμού που σε πληγώνει. Ίσως και να αποτελεί μια ιδεολογική κάθαρση και δικαίωση, αν και αυτή είναι μια από τις πολλές αναγνώσεις της και σίγουρα αυστηρώς προσωπική εκτίμηση.

Παραστάσεις μέχρι 31/1, Θέατρο Επί Κολωνώ

Φωτογραφικό υλικό από εδώ




Denis Mukwege | Γιατρεύοντας τις πληγές του βιασμού

 

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο απονέμει το βραβείο Ζαχάρωφ σε πανηγυρική συνεδρίαση στο Στρασβούργο προς τα τέλη κάθε έτους. Πρόκειται για ένα βραβείο που σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Ένωση, αποτελεί την υπέρτατη αναγνώριση για δράσεις προάσπισης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και από το 1988 μέχρι σήμερα, έχει αποδοθεί σε δημοσιογράφους, ακτιβιστές, κινηματογραφιστές, αντιρρησίες συνείδησης, δικηγόρους. Η καθιέρωση του βραβείου αυτού φαντάζει ως η τέλεια στρατηγική επικοινωνίας για την αναστήλωση του ρημαγμένου «πολιτικού» προφίλ της Ευρώπης και όσο ειρωνική ή δήθεν και αν φαίνεται ως ενέργεια, έχει μια μόνο θετική διάσταση και αυτή είναι η παρουσίαση κάποιων προσωπικοτήτων που υπό κανονικές συνθήκες, θα αγνοούσες την ύπαρξη τους. Από εκεί και μετά, είναι στη διακριτική ευχέρεια του καθένα να ψάξει, να υποψιαστεί, να αμφισβητήσει, να τεκμηριώσει την δράση και τον λόγο τόσο των βραβευθέντων όσο και την σκοπιμότητα της επιλογής τους από πλευράς Ευρωπαϊκής Ένωσης.

org 2

Παρακολουθώντας τα τελευταία χρόνια τα βραβεία Ζαχάρωφ, ο γιατρός Denis Mukwege που αναδείχτηκε πριν λίγες ημέρες ως τελικός νικητής του βραβείου φαίνεται να είναι από τις λίγες περιπτώσεις που σε κινητοποιούν με την ζωή και το έργο τους. Και είναι εξίσου σημαντικό ότι ανοίγουν μπροστά σου ένα παράθυρο στο ζοφερό παρελθόν και παρόν των κοινωνιών της κεντρικής Αφρικής.
Ο Denis Mukwege είναι γυναικολόγος από το Κονγκό που έχει αφιερώσει τη ζωή του στην αποκατάσταση της σωματικής και ψυχικής υγείας χιλιάδων γυναικών και κοριτσιών που έχουν πέσει θύματα ομαδικού βιασμού και στυγνής σεξουαλικής βίας κατά τη διάρκεια που πολέμου που μαίνεται στη χώρα.
Για την ιστορία, το Κονγκό υπήρξε κατεξοχήν χώρα ευρωπαϊκών αποικιοκρατικών συμφερόντων και αργότερα δορυφόρος της Δύσης στον Ψυχρό Πόλεμο με έναν βολικά διεφθαρμένο δικτάτορα στην εξουσία. Από το 1997 και άτυπα μέχρι και σήμερα, τα ανατολικά της χώρας είναι ένα αιώνιο πεδίο μαχών μεταξύ των ένοπλων δυνάμεων της χώρας, αντιπολιτευόμενων ανταρτών και γειτονικών χωρών που επιδιώκουν εκκαθαρίσεις για να λυμαίνονται τα πλούσια σε μεταλλεύματα (κασσιτερίτη) εδάφη που έχουν μεγάλη ζήτηση από βιομηχανίες ηλεκτρονικών. Οι ομαδικοί βιασμοί γυναικών έγιναν το βασικό χαρακτηριστικό των συρράξεων και το Κονγκό έχει αναδειχτεί σε «παγκόσμια πρωτεύουσα» αυτού του εγκλήματος. Σύμφωνα με παρατηρητές των Ηνωμένων Εθνών, το φαινόμενο έχει πάρει τέτοια διάσταση ώστε καταλήγει να ενσωματώνεται στα πολιτισμικά στοιχεία της περιοχής ενώ ο νόμος και η τιμωρία των εγκληματιών ακυρώνονται στην πράξη. Σχετική αναφορά του Harvard Humanitarian Initiative δείχνει ότι το 60% των θυμάτων βιασμού στα ανατολικά της χώρας δέχτηκαν επίθεση από ένοπλες συμμορίες τόσο στα σπίτια τους όσο και σε δημόσιους χώρους, ενώπιων συζύγων και παιδιών.

 Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, ο γιατρός ξεκίνησε από σκηνές που λειτούργησαν ως πρόχειρο νοσοκομείο και στη συνέχεια, με δωρεές έχτισε μια κλινική με πτέρυγα μαιευτικής και ένα χειρουργείο. Θεωρείται ως ένας διεθνώς αναγνωρισμένος ειδικός στον τομέα της αποκατάστασης παθολογικών και ψυχικών-κοινωνικών βλαβών που προκαλούνται από σεξουαλική βία και τόσο αυτός όσο και το εκπαιδευμένο προσωπικό του σε  περιπτώσεις κακοποιημένων γυναικών, έχει περιθάλψει περισσότερες από 40.000 γυναίκες από το 1999. Περίθαλψη του σώματος, περίθαλψη της ψυχής, βοήθεια για να αναπτύξουν οι γυναίκες ικανότητες επιβίωσης, διευκόλυνση για να επιστρέψουν τα κορίτσια στα σχολεία, νομική αρωγή για να οδηγηθούν οι υπαίτιοι των βιασμών σε δίκη.

org 3
Το πρώτο θύμα βιασμού με τραύματα από σφαίρες στα γεννητικά όργανα που πέρασε το κατώφλι του νοσοκομείου, το ακολούθησαν δεκάδες γυναίκες μέσα σε λίγες εβδομάδες.  Όπως έχει δηλώσει ο Denis Mukwege  στο BBC, «στο νοσοκομείο έφταναν γυναίκες με εγκαύματα στα γεννητικά όργανα από την χρήση χημικών των βιαστών τους, οι πράξεις αυτές δεν ήταν απλώς βίαιες πολεμικές ενέργειες αλλά μέρος μιας στρατηγικής…Δεκάδες άνθρωποι βιάζονταν ταυτόχρονα σε κοινή θέα, μέσα σε μια νύχτα μπορεί να βίαζαν τους κάτοικους ενός ολόκληρου χωριού. Με τον τρόπο αυτόν οι μαχητές έπλητταν ολόκληρη την κοινότητα, την οποία ανάγκαζαν να παρακολουθεί τους βιασμούς. Αποτέλεσμα της στρατηγικής είναι οι άνθρωποι να εξαναγκάζονται να εγκαταλείπουν τα χωριά τους, τους πόρους τους, ότι έχουν και δεν έχουν…».
Ήταν το 2011 όταν οπλισμένοι άντρες εισέβαλαν στο σπίτι του και έθεσαν τις κόρες τους υπό την απειλή όπλων, η ζωή του απειλήθηκε, σώθηκε από θαύμα και κατάφερε να δραπετεύσει με την οικογένειά του στη Σουηδία και το Βέλγιο. Η σπουδαιότητα της παρουσίας του στις κοινότητες του ανατολικού Κονγκό αποδείχτηκε όταν γυναίκες του Κονγκό ενώθηκαν για να διαμαρτυρηθούν για την επίθεση που δέχτηκε και να ζητήσουν την επιστροφή του στη χώρα. Πάμφτωχες γυναίκες πλήρωσαν για το εισιτήριο της επιστροφής και εθελοντικές ομάδες των 20 γυναικών σε βάρδιες, προστατεύουν από τυχόν επιθέσεις τον γιατρό, ο οποίος πλέον ζει μόνιμα στο νοσοκομείο του Panzi, το οποίο και διευθύνει.
Στο παρελθόν, ο Denis Mukwege δεν έχει διστάσει να καταγγείλει την διεθνή κοινότητα για φόβο, ολιγωρία, έλλειψη θάρρους και χειρισμών για όσα συμβαίνουν στο Κονγκό τα τελευταία 17 χρόνια. Ο γιατρός  έκλεισε τον λόγο του στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ως εξής, “εγώ ταυτίζω κάθε γυναίκα που βιάζεται με τη σύζυγο μου, κάθε μητέρα που βιάζεται με την μητέρα μου και κάθε παιδί που βιάζεται με το παιδί μου”. 

*

Μαρτυρίες θυμάτων βιασμού στο Κονγκό, θα βρείτε εδώ και εδώ

Ομολογία στρατιώτη – θύτη, θα βρείτε εδώ

Φωτογραφίες panzifoundation.org




H γυναικεία αναπάρασταση στις ταινίες του Γιάννη Οικονομίδη

 

«Η Βίκυ κανονική δουλειά; Και να παίρνει τί; Όπως εσύ, τ’ αρχίδια σου;» ενώ τώρα «με κάθε βιζιτούλα (…)»

H Ταινιοθήκη της Ελλάδος επιλέγει να ανοίξει την αυλαία του 8ου Φεστιβάλ Πρωτοποριακού Κινηματογράφου Αθήνας με ένα αφιέρωμα στο έργο του σκηνοθέτη Γιάννη Οικονομίδη, και αυτό δεν είναι τυχαίο καθώς οι ταινίες του τολμούν διαφορετικά από την πεπατημένη και ανήκουν σε εκείνη την ελάσσονα ποσότητα ελληνικής παραγωγής ταινιών που συνδιαλέγονται με τα ρεαλιστικά δεδομένα ζωής μιας λούμπεν μικροαστικής τάξης. Η αναπαράσταση των πολλαπλών διαστάσεων της και η αποτύπωση των «σουρεαλιστικών στοιχείων της που είναι όμως ρεαλιστικά και υπάρχουν μέσα στον κόσμο μας», όπως ο ίδιος ο σκηνοθέτης έχει δηλώσει, βρίσκονται στο πυρήνα του φιλμικού του κόσμου.

Πράγματι, οι ιστορίες εκτυλίσσονται κυρίως σε μονότονα και στενάχωρα διαμερίσματα παλαιών πολυκατοικιών, στις παρυφές της πόλης, στα δυτικά της πρωτεύουσας, σε απαξιωμένα και γκρίζα προάστια – τόπους κατάλυσης μιας αστικοποιημένης εργατικής τάξης. Οι άνθρωποι των ιστοριών είναι τραχείς, αθυρόστομοι, θυμωμένοι, θύτες και θύματα βίας, συχνά κυνικοί, τρομαγμένοι από τις καταστάσεις που έχουν να διαχειριστούν, αντιμέτωποι με αρχετυπικά ζητήματα (εξουσία, υποταγή, τιμή), εγκλωβισμένοι σε κλειστοφοβικά πλαίσια μιζέριας και με περιορισμένες αναλαμπές κοινωνικού καθωσπρεπισμού.

10805303_10152768564390399_1994130953_n

Σε ένα πρώτο επίπεδο, το ανδρικό βλέμμα στο σενάριο του Γ. Οικονομίδη είναι κυρίαρχο, αν και οι γυναίκες παίζουν καταλυτικό ρόλο στην εξέλιξη της πλοκής, στο δέσιμο της μυθοπλασίας. Μήπως όμως οι αναπαραστάσεις που επιδιώκει είναι κάτι παραπάνω από απόδοση ενός προφανή ανδροκεντρισμού, μήπως τελικά συνυπάρχουν πολλές εκδοχές, μήπως απλώς επικρατεί η εναλλαγή ρόλων των δυο φύλων σε μικροσυστήματα εξουσίας χωρίς παραδοσιακά ισχυρούς και αναγκαστικά αδύναμους; Η παρατήρηση της «γυναίκας» των ταινιών του μπορεί να δώσει μια εναλλακτική απάντηση.

Σε όλες τις ταινίες του, οι πρωταγωνίστριες τοποθετούνται μέσα στην οικογένεια. Ο θεσμός που νοείται ως η αποδεκτή συνθήκη για την κοινωνική κανονικότητα, σύμβαση και συμμόρφωση. Στην εκδοχή του σκηνοθέτη, η οικογένεια φαίνεται να ξεκινάει ως τέτοια για τις γυναίκες αλλά καταλήγει να είναι πηγή ψύχωσης, συνεχούς νευρικότητας και παρεκκλίνουσας συμπεριφοράς.

Αυτό ακριβώς είναι και για την σύζυγο στο «Σπιρτόκουτο», μια ταινία που πραγματεύεται την ενδοοικογενειακή βία κυρίως λεκτικής μορφής. Ο άνδρας της οικογένειας προσπαθεί να παρέμβει στην συμπεριφορά των μελών και να επιβληθεί καταρχήν με τον λόγο του, μέχρι την στιγμή που βρίσκεται αντιμέτωπος με την σαρωτική στάση της συζύγου του. Μια γυναίκα αντιδραστική και αλλοτριωμένη πλέον στο μικροαστικό περιβάλλον του σπιτιού της, αντιστρέφει τους σημαίνοντες ρόλους και γίνεται κυριαρχική και αντίπαλος, χειροδικεί στον αδερφό της, επιβάλλεται στον άντρα και καταλήγει να είναι προσβλητική προς κάθε κατεύθυνση. Αποκαλύπτει την εξωσυζυγική σχέση των νιάτων της που κατέληξε στην γέννηση της κόρης της οικογένειας και με την χρήση μιας σκληρής γλώσσας είναι σαν να διεκδικεί μια ετεροχρονισμένη χειραφέτηση χλευάζοντας την πατριαρχική ιδεολογία. Η ένταση της γυναικείας αναπαράστασης είναι τέτοια ώστε ο άνδρας πρωταγωνιστής ακούσια κερδίζει την σκηνοθετική εύνοια αλλά και την συμπάθεια του θεατή. Το αξιοσημείωτο είναι ότι ακόμη και η γυναίκα-θεατής μπορεί να οικειοποιείται, προκρίνει και ταυτίζεται με το ανδρικό βλέμμα, αισθανόμενη αποστροφή για την συμπεριφορά της πρωταγωνίστριας.

Σπιρτόκουτο – 2002

Παρομοίως, στην ταινία «Ψυχή Στο Στόμα» που ασχολείται τόσο με την λεκτική όσο και σωματική και ψυχική βία σε ένα σύστημα σχέσεων εξουσίας, ο βασικός ήρωας έχει – μεταξύ άλλων – να διαχειριστεί την εξευτελιστική αντιμετώπιση της συζύγου του και της αδερφής του. Ο γυναικείος λόγος τους προσαρμόζεται στην στερεοτυπική εικόνα εξουσίας που προκύπτει από τις συνήθεις ανδρικές αναπαραστάσεις. Η σύζυγος είναι συναισθηματικά αφυδατωμένη και αδιάφορη, σχεδόν αποποιείται τον ρόλο της μητρότητας, χλευάζει και εξουσιάζει τον άνδρα, αν και στο πλαίσιο της εξωσυζυγικής σχέσης, καταλήγει να είναι η ίδια ένα απαξιωμένο και τελικά απορριπτέο σεξουαλικό αντικείμενο. Αλλά και η αδερφή του ήρωα υιοθετεί ανδρικές και απόλυτα βίαιες φόρμες συμπεριφοράς στην μεταξύ τους σχέση.

3

Η Ψυχή Στο Στόμα – 2006

Στην ταινία «Μαχαιροβγάλτης», η γυναίκα του σεναρίου που πλήττει σε έναν θραυσμένο οικογενειακό βίο, αρνείται την μητρότητα και αντιμετωπίζει ερειστικά τον σύζυγο της, καταλήγει να συνάπτει ερωτική σχέση με συγγενή του, διεκδικώντας έτσι την ανεξαρτησία, την επιλογή και την διαφυγή από το περιχαρακωμένο περιβάλλον της. Ψυχρή, εξουσιαστική και για τον εραστή της, σκληρή, γίνεται αυτουργός στο σχεδιαζόμενο φόνο του συζύγου, με μοναδικό της κίνητρο την αναβίωση του μικροαστικού της βίου αλλά με άλλον άνδρα. Η γυναίκα εκλαμβάνεται ως καθοδηγούμενη μόνο από τα ένστικτα ενώ και σε αυτή την ταινία, η γυναίκα – θεατής μπορεί να βρεθεί να αισθάνεται την ταινία με τις προσλαμβάνουσες ενός άνδρα, αδύναμη να επικυρώσει έστω και ελάχιστα την υπόγεια και ακραία ανάγκη χειραφέτησης της ηρωίδας που ίσως να επιβεβαιώνεται μέσω της μοιχείας και του φόνου.

5

Μαχαιροβγάλτης – 2010

Στην ταινία «Το Μικρό Ψάρι», παρουσιάζονται γυναίκες που εναλλάσσονται σε ρόλους εξουσιαζόμενων και εξουσιαστών. Η γυναίκα του αρχιμαφιόζου της νύχτας διαφυλάττει τον οικογενειακό βίο, την εικόνα του προς τα έξω αλλά δεν διστάζει να γίνεται απειλητική και αδίστακτη στην συνδιαλλαγή της με τρίτους. Παρομοίως, η γειτόνισσα του βασικού ήρωα της ταινίας, αναλαμβάνει την φροντίδα του γηραιού πατέρα της και συναινεί να εκπορνεύεται στο διπλανό από αυτόν δωμάτιο. Ο αδερφός σε ρόλο σχεδόν προαγωγού («Η Βίκυ κανονική δουλειά; Και να παίρνει τί; Όπως εσύ, τ’ αρχίδια σου;» ενώ τώρα «με κάθε βιζιτούλα (…) ζούμε κι εμείς με αξιοπρέπεια») και η μικρή κόρη της συχνά να φαντάζει λάθος και βάρος στη ζωή της. Παρουσιάζεται αδίστακτη, απεκδυόμενη μητρική αγάπη και ευθύνη, έτοιμη να την εκπορνεύσει, διαπραγματευόμενη το ποσό της πρώτης της φοράς. Και σε αυτή την περίπτωση, η γυναίκα του Γ. Οικονομίδη προσιδιάζει σε μια κυρίαρχη-ανδρική φόρμα, που υιοθετεί το σύνθετο πρότυπο αναπαράστασης της πατριαρχικής ταύτισης.

126 (1)Το Μικρό Ψάρι – 2014

Ίσως, μια οπτική θα μπορούσε να αποδώσει μισογυνισμό στον τρόπο παρουσίασης της «γυναίκας» στις ταινίες του. Ενδιαφέρον θα είχε και η ανάλυση των έργων του υπό μια φεμινιστική θεώρηση, οπότε μπορεί και να κατέληγε στην διαπίστωση της Mulvey ότι «ο κινηματογράφος ως ιδεολογικό μέσο στο πλαίσιο της πατριαρχίας ενισχύει αξίες και συμπεριφορές που συγκαλύπτουν τις ανισότητες της πραγματικής κοινωνίας».

Αλλά αν επιχειρήσουμε μια πιο ελεύθερη προσέγγιση, οι δεδομένες αναπαραστάσεις του Γιάννη Οικονομίδη ενδέχεται να αποτελούν υπέρβαση καθώς η έμφαση και η προσοχή αποδίδεται στις παθογένειες μιας κοινωνίας, στην εξέλιξη των οποίων συμβάλουν όλοι με τον τρόπο τους, ανεξαρτήτως ρόλου και φύλου.




Μια γυναικεία κολεκτίβα

 
DSC_0847

Μπορεί να τις έχεις συναντήσει πίσω από τους πάγκους των εργαστηρίων τους σε εκείνο το χωριό του Πηλίου, της Μυτιλήνης, του Έβρου και σκέφτηκες ότι ακόμη και αν δεν είσαι φανατικός των χειροποίητων λικέρ ή των μαρμελάδων, η καλή διάθεση και η δυναμική πρωτοβουλία τους αρκούν για να τις ενισχύσεις. Η ίδρυση γυναικείων συνεταιρισμών ξεκίνησε δειλά αλλά πλέον εξελίσσεται στο κατεξοχήν μοντέλο συσπείρωσης, κοινωνικοποίησης, οικονομικής χειραφέτησης.

Ίσως ο εντοπισμός τέτοιων δομών να είναι πιο εύκολος στην επαρχία όπου το μέγεθος της κοινότητας επιτρέπει την ορατότητα τους  αλλά και η ποικιλία των πρώτων υλών διευκολύνει το αντικείμενο της ενασχόλησης.  Τι γίνεται όμως με τις γυναίκες της πόλης που επιθυμούν να δοκιμαστούν σε μια συνεταιριστική επιχείρηση. Και αν δεν είναι η παραγωγή τοπικών προϊόντων, τότε μπορεί να είναι υπηρεσίες; Και αν δεν είναι στην άκρη του χωριού, τότε μπορεί να είναι σε ένα στενό αυτής της πόλης; Και αν δεν είναι μόνο η ανάγκη ενίσχυσης του οικογενειακού προϋπολογισμού και συναναστροφής, μπορεί να είναι και η ανάγκη διαμόρφωσης ενός χαρούμενου και μη τοξικού εργασιακού περιβάλλοντος;

Οι οκτώ συνιδρύτριες του Beaver το δοκίμασαν και το εγχείρημα τους αποτελεί μια ευχάριστη αναφορά σε μια εναλλακτική μορφή εργασίας. Η Άννα, η Νανά, η Αρετή, η Ερμίνα, η Κατερίνα, η Μαρία, η Σοφία και η άλλη Μαρία αποφάσισαν να διαμορφώσουν έναν χώρο στο κέντρο – απόκεντρο της πόλης όπου θα πιεις καφέ, θα παρακολουθήσεις ταινίες, ντοκιμαντέρ, βιβλιοπαρουσιάσεις, θα συμμετέχεις σε εργαστήρια, θα βρεθείς σε συζητήσεις ευαισθητοποίησης για το γυναικείο ζήτημα και θα είσαι από τους πρώτους που θα συναντήσουν γυναικείες δημιουργίες – καλλιτεχνικές και επιστημονικές που έχουν πολύ θετική ανταπόκριση. Ως σκέψη αλλά και δράση, το Beaver φαίνεται να πηγαίνει ένα βήμα παρακάτω στο πεδίο των γυναικείων συνεταιρισμών καθώς ήταν πρωτίστως οι εμπειρίες των ιδρυτριών που διαμόρφωσαν τον χαρακτήρα της κολεκτίβας. Οι εμπειρίες έχουν να κάνουν με τις προσπάθειες αυτών των γυναικών να λειτουργήσουν και να επιβιώσουν σε μια εχθρική αγορά εργασίας. Αξιοποιώντας τα βιώματα τους ως αντιπαραδείγματα, κατέληξαν να φτιάξουν ένα γόνιμο και μη καταπιεστικό περιβάλλον δουλειάς και συνεύρεσης.

DSC_0876
Όπως μας εξήγησαν, οι περισσότερες βρίσκονταν σε εργασιακή επισφάλεια (πωλήτριες σε εμπορικά καταστήματα και καταστήματα εστίασης, υπάλληλοι τεχνικών γραφείων),  με πλήρη αντίληψη της χαμένης υπεραξίας τους και με απουσία κάθε δημιουργικής έκφρασης. Στο μυαλό όλων τους ήταν η δημιουργία ενός κατά το δυνατόν ιδανικού εργασιακού χώρου, χωρίς «αφεντικά», ταξικές και έμφυλες διακρίσεις αλλά ισότιμα μέλη που θα προσδιορίζουν από κοινού τους όρους εργασίας, με σταδιακή παροχή αξιοπρεπών εργασιακών δεδομένων (ικανοποιητικός προς διαβίωση μισθός χωρίς εξοντωτικό ωράριο εργασίας, ασφάλεια) και κυρίως πλήρη απομάκρυνση από την λογική της απομύζησης, όπως άλλωστε την είχαν ζήσει με τις εργοδοσίες του παρελθόντος. Επίσης, αναρωτηθήκαμε αν ήταν εύκολη η απόφαση για αυτές που εργάζονταν σε μια περισσότερο «ασφαλή» εργασία να ενταχθούν στην συνεταιριστική επιχείρηση, αν είχε κόστος και πως τελικά αντισταθμίστηκε. Η απάντηση τους είναι αβίαστη: εκτός από κάποιες που διατηρούν παράλληλα μια εργασία, οι πιο πολλές δεν είχαν κανένα προβληματισμό για το αν έπρεπε να αφήσουν πίσω μια εργασία πενθήμερου, εξάωρου, τριακοσίων ευρώ και ας τους παρουσιάζονταν ως μια «ασφαλή» περίπτωση για τους καιρούς που διανύουμε. Αν και το Beaver μετράει μόνο λίγο χρόνο λειτουργίας, έχει καταφέρει να τους εξασφαλίζει το στοιχειώδες εισόδημα. Σαφώς διευκρινίζουν ότι η κολεκτίβα άνοιξε ένα αχαρτογράφητο πεδίο ευθυνών που απαιτεί την ολοκληρωμένη και ταυτόχρονα εξειδικευμένη σκέψη προκειμένου να επιβιώσει και ασφαλώς απαιτεί την συνύπαρξη, σύνθεση οκτώ διαφορετικών προσωπικοτήτων. Τονίζουν ότι χρειάζεται συνεχή προσπάθεια για να υπάρχουν τα προσδοκώμενα οφέλη αλλά κυρίως να τελειοποιήσουν τις ιδανικές συνθήκες εργασίας που ήταν και το αρχικό κίνητρο.

Στην απορία μας αν θα σκέφτονταν να επιστρέψουν σε αντικείμενα εργασίας που είχαν πριν το ξεκίνημα της κολεκτίβας σε περίπτωση που αυτή τελικά δεν προχωρούσε σύμφωνα με τις προσδοκίες τους, μας απάντησαν ξεκάθαρα ότι κάποιες θα προσπαθούσαν να συμμετέχουν σε αντίστοιχα νέα εγχειρήματα, ίσως άλλες να σκέφτονταν την μετανάστευση σε χώρα του εξωτερικού αλλά σίγουρα η επιστροφή σε χώρους εργασίας από τους οποίους «έφυγαν τρέχοντας» θα ήταν η τελευταία λύση ανάγκης.

DSC_0878

Οι γυναίκες του Beaver προτείνουν ανεπιφύλακτα την συνεργασία μεταξύ γυναικών, ενθαρρύνοντας και άλλες ομάδες να οραματιστούν, χωρίς δισταγμό σε εμπόδια και κυρίως να ζητήσουν την συνδρομή παρόμοιων εγχειρημάτων αφού κατά την γνώμη τους, η αλληλεγγύη στην πράξη είναι τα βασικά συστατικά της δημιουργίας ενός διαφορετικού τρόπου εργασιακής και οικονομικής οργάνωσης. Στην καταληκτική μας ερώτηση αν αυτό το μοντέλο μπορεί να αποτελεί και πολιτική στάση, η απάντηση είναι απόλυτη «σαφώς και είναι πολιτική στάση αφού τέτοιες συνεργατικές προσπάθειες δημιουργούν ισχυρότερες δυναμικές που θα αμφισβητούν έμπρακτα την κυρίαρχη οργάνωση της εργασίας και γενικότερα την δικτατορία της καπιταλιστικής οικονομίας».

Από την φιλία, τις κοινές αναζητήσεις και τις συναντήσεις σε φεμινιστικούς πολιτικούς χώρους, σε ένα κοινό ταξίδι για την δική τους εργασιακή Ιθάκη.




O ευτυχισμένος εργαζόμενος της διαφήμισης

 

Τι κοινό έχουν μια πίτσα, ένα ζευγάρι παπούτσια, μια φαρμακοβιομηχανία και ένα ούζο; «Μα τι ερώτηση είναι και αυτή; Τίποτα κοινό, τίποτα που να είναι προφανές τουλάχιστον…», θα απαντήσουν οι περισσότεροι από εμάς. «Κάτι εντελώς πρόδηλο», θα απαντήσουν οι άνθρωποι της επικοινωνίας και της διαφήμισης.

Ήταν το 2010 όταν η μεγάλη πολυεθνική εταιρία πίτσας στις ΗΠΑ κάλεσε όσους εργαζόμενους της στην εξυπηρέτηση πελατών το επιθυμούσαν, να συμμετέχουν σε μια διαδικασία επιλογής. Πράγματι, η συμμετοχή ξεπέρασε κάθε προηγούμενο και άμεσα επιλέχθηκαν οκτώ νέοι και εμφανίσιμοι εργαζόμενοι που έγιναν οι πρωταγωνιστές των διαφημίσεων. Το σενάριο έλεγε ότι έπρεπε να μιλήσουν για τις φιλοδοξίες τους, να παρουσιάσουν την αγαπημένη τους από τις προσφερόμενες πίτσες της εταιρίας, να βρίσκονται σε διάδραση με τους πελάτες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

 

women-working

φωτογραφία από εδώ

Ήταν το 2011 όταν εγχώρια εταιρία κατασκευής υποδημάτων έβαλε τους εργαζόμενους της στο σκηνικό της διαφήμισης. Στην πραγματικότητα πλαισίωναν την γηραιά ιδιοκτήτρια του εργοστασίου που σε μια τυπική βόλτα ελέγχου στις γραμμές παραγωγής άρχισε να απαριθμεί τα πλεονεκτήματα και τα κατορθώματα της εταιρίας. Συντηρητικό προφίλ, αστικό στυλ, στερεοτυπικός λόγος – με αναφορές οχήματα: ελληνικά χέρια κατασκευάζουν παπούτσια από ελληνικά δέρματα για Έλληνες γυναίκες και άνδρες. Πριν το κλείσιμο της διαφήμισης, μια σειρά κουρασμένα πρόσωπα εργατών χαρίζουν πανευτυχή χαμόγελα στην κάμερα.

Είναι το 2014 όταν εγχώρια φαρμακοβιομηχανία προβάλει διαφήμιση στην οποία ζητάει από τους εργαζόμενους της να χρησιμοποιήσουν μόνο μια έκφραση που να ξεκινάει «είμαι περήφανος που δουλεύω σε μια εταιρία …» και να συμπληρώνεται με όλα τα συγκριτικά πλεονεκτήματα που την κατατάσσουν στις πρώτες θέσεις των βιομηχανιών του κλάδου. Εργαζόμενοι από διάφορα τμήματα «αισθάνθηκαν» και δήλωσαν υπερήφανοι για την εταιρία και τα επιτεύγματα της.

Είναι το 2014 όταν μια ποτοποιία στο νησί φτιάχνει μια διαφήμιση που τα πρόσωπα της είναι οι εργαζόμενοι. Ο διευθυντής με ύφος βλοσυρό, λόγο αυστηρό, ως άλλος δάσκαλος επαρχιακού σχολείου έτοιμος να επιπλήξει, συγκεντρώνει γύρω του τους εργαζόμενους της παραγωγής, οι οποίοι παρεμπιπτόντως δεν γνωρίζουν (;) τίποτα για αυτό που πρόκειται να ακολουθήσει. Αγχωμένοι και τρομοκρατημένοι, επίσης σε ρόλο μαθητή πριν το διαγώνισμα, κρέμονται από τον λόγο του διευθυντή. Σχεδόν συγκινημένοι, με αμήχανο και υστερικό γέλιο μαθαίνουν ότι πάνε εκδρομή για καλαμαράκια. Τουριστικά λεωφορεία, τσιφτετέλια, ομοιόμορφα ρούχα, συρτάκι, σκηνικό βγαλμένο από ελληνικό κινηματογράφο της δεκαετίας του ‘60 και «να είσαι καλά αφεντικό» με υψωμένα ποτήρια.

Η τάση στη διαφήμιση είναι σχεδόν ειρωνική αλλά σύμφυτη με τα σημεία των καιρών. Το φαινόμενο ο εργαζόμενος να είναι πρωταγωνιστής και πρεσβευτής του διαφημιζόμενου είδους γιγαντώθηκε όταν οι αμερικανικές εταιρίες κατάλαβαν ότι βρίσκονταν στο επίκεντρο της κοινής γνώμης λόγω της σταθερά ανάλγητης συμπεριφοράς τους, η οποία κορυφώθηκε στην διάρκεια της πιο πρόσφατης οικονομικής κρίσης. Όταν σημειώθηκε μικρή ανάκαμψη, οι διευθυντές των εταιριών ήξεραν ότι καμία διαφήμιση ή εκστρατεία επικοινωνίας με μήνυμα δικό τους ή υψηλά ιστάμενων θα μπορούσε να κινητοποιήσει το κοινό. Αυτό που επεδίωξαν ήταν η αποκατάσταση μιας χαμένης εμπιστοσύνης, με την χρήση των ανθρώπινων πόρων, των χαμηλότερων σε ιεραρχία που παρουσίασαν την εργασία τους ως μοναδική εμπειρία, αναδεικνύοντας την συναισθηματική και ανθρώπινη διάσταση του εταιρικού σήματος.

Παρομοίως και στην ελληνική κοινωνία, δεν θα περίμενε κανείς ότι την επόμενη ημέρα της ισοπέδωσης του συνόλου σχεδόν των εργασιακών δικαιωμάτων, με ταυτόχρονη ενδυνάμωση του επιχειρηματικού κόσμου, θα βλέπουμε διαφημίσεις με περιχαρείς εργαζόμενους να επιβεβαιώνουν πατερναλιστικές σχέσεις με τους εργοδότες και ακούσια ή εκούσια, να συμβάλουν στην ανώδυνη επανόρθωση ή ενίσχυση του εταιρικού προφίλ.

Το μείζον ζήτημα είναι ότι η διαφήμιση – και ειδικά μια τέτοια διαφήμιση – ως ότι πιο μαζικό έχει να παρουσιάσει η επικοινωνία στην μετάδοση ενός μηνύματος, φτιάχνεται από κώδικες που δεν είναι τίποτα άλλο από μορφές κοινωνικής γνώσης που προκύπτουν από κοινωνικές πεποιθήσεις και κυρίως επαναληπτικές πρακτικές. Αυτό σημαίνει ότι οι διαφημίσεις είναι συχνότατα αναπαραστάσεις της κοινωνίας, εγγράφουν και εγγράφονται στη κίνηση, το ύφος και το πολιτισμικό κεφάλαιο της κοινωνίας. Και έτσι μπορεί να γίνει πεποίθηση η προτιμητέα ανάγνωση της σχέσης του εργαζόμενου με τον εργοδότη, όπως αποτυπώνεται στην διαφήμιση. Και έτσι οι κοινωνικές τάξεις, τα διαφορετικά συμφέροντα, οι διακριτές ιδιότητες αμβλύνονται ουσιωδώς μέχρι να παύσουν να υπάρχουν και επίσημα στο συλλογικό ασυνείδητο.

Η εικονική εργασιακή ευτυχία είναι γεγονός.