1

The dark side of the web: κλείσε τα φώτα μας κοιτάνε

 

Πριν λίγες ημέρες περπατούσα στην Πανεπιστημίου και αποφάσισα να αγοράσω ένα σάντουιτς από ένα καινούργιο μαγαζί. Σε παράλληλο χρόνο σέρφαρα στο κινητό μου και αντάλλαζα μηνύματα μέσω facebook. Αφού επέστρεψα στο γραφείο, μέσα σε λίγα λεπτά -αν όχι δευτερόλεπτα- στο προφίλ μου στο facebook εμφανίστηκε διαφήμιση του μαγαζιού που  μόλις είχα αγοράσει το σάντουιτς.

Ορατών τε πάντων και αοράτων

[Καθώς διαβάζεις το παρακάτω κείμενο διαφημιστικές εταιρείες ανιχνεύουν και αγοράζουν τα (μετά)-δεδομένα σου στο διαδίκτυο]

Με αφορμή την παραπάνω ιστορία άρχισα να διαβάζω για το παρεξηγημένο -μάλλον- dark web ή darknet (σκοτεινός ιστός), το οποίο εμπεριέχεται στο deep web (βαθύ ή αόρατος ιστός).

Στην αρχή σκεφτόμουν να γράψω ένα σενάριο επιστημονικής φαντασίας αναλογιζόμενη τον τίτλο «dark web» γιατί σε συνδυασμό με τα άρθρα που έχουν γραφτεί γι αυτό, είναι πολύ εύκολο να νομίσει ο αναγνώστης πως το περιεχόμενο του είναι μόνο απαγορευμένο, σκιώδες καθώς – όπως αναφέρουν πολλά άρθρα[1]– αυτό που κάνουν οι χρήστες του dark web είναι να αγοράζουν ναρκωτικά, όπλα, να στήνουν τρομοκρατικές επιθέσεις και  να ανεβάζουν βιντεο παιδικής πορνογραφίας. Για λίγο, θεωρούσα πως είχα το απόλυτο δυστοπικό σενάριο[2] στα χέρια μου. Κατά την διάρκεια όμως της έρευνας συνειδητοποιούσα ότι το dark web δεν είναι τόσο σκοτεινό όσο ακούγεται από τον τίτλο του και ότι η δυστοπία δεν κρύβεται στην παιδική πορνογραφία και τους πληρωμένους δολοφόνους του isis που χρησιμοποιούν το dark web, αλλά στο απλό / ορατό διαδίκτυο (Surface web), όπου κάθε πτυχή της ζωής μας είναι ανοιχτή για ανάλυση από οποιονδήποτε έχει πρόσβαση στα δεδομένα μας.

Μήπως, τελικά, δεν είναι τόσο σκοτεινό το dark web;

Το dark web άρχισε να γίνεται ιδιαίτερα γνωστό, το 2013 όταν το FBI συνέλαβε τον 29χρονο Ross Ulbricht, ιδιοκτήτη του Silk Road[3] , για διακίνηση ναρκωτικών, καθώς και σε συνδυασμό με μια σειρά άρθρων που κυκλοφόρησαν όπου υποστήριζαν ότι το Isis χρησιμοποιεί το dark web για να οργανώνει τις τρομοκρατικές του επιθέσεις.

Αν διαβάσετε ένα τυχαίο άρθρο για το dark web θα έχετε την αίσθηση ότι το περιεχόμενο του είναι σκοτεινό – όπως και ο τίτλος του- και απαγορευμένο. Το αστείο όμως είναι ότι όσο σκοτεινό περιεχόμενο έχει το dark web άλλο τόσο και ανάλογο διαθέσιμο υλικό έχει και το Surface web (ορατός ιστός). Υλικό το οποίο είναι προσβάσιμο οποιαδήποτε στιγμή και από οποιονδήποτε χωρίς την ανάγκη για κάποιο φανταχτερό λογισμικό κρυπτογράφησης. Πολλά χρόνια πλέον, υπάρχουν ιστοσελίδες που μπορεί όποιος θέλει να αγοράσει καινούργιο ΑΦΜ, άλλο όνοματεπώνυμο, διεύθυνση, ημερομηνία γεννήσεως ή μια κλεμμένη πιστωτική κάρτα, κι όλα αυτά με κόστος μόνο ένα δολλάριο. Επίσης, τα φόρουμ με εξτρεμιστικές – τρομοκρατικές αφηγήσεις μπορεί να τα εντοπίσει ο καθένας που έχει πρόσβαση στο διαδίκτυο. Το πρώτο φόρουμ της Al Qaeda ξεκίνησε το 2001 και παρόλο που ο ιστότοπος αυτός έχει κλείσει σήμερα, υπάρχουν πάρα πολλές ιστοσελίδες με βίαιο και εξτρεμιστικό περιεχόμενο στο ορατό διαδίκτυο που χρησιμοποιούνται καθημερινά. Και ναι, η παιδική πορνογραφία υπάρχει και είναι προσβάσιμη και στο surface web. Στην πραγματικότητα, είναι πολύ μεγαλύτερη στο Surface web από ότι στο dark web. Το 2014 το ίδρυμα The Internet Watch Foundation, ένα φιλανθρωπικό ίδρυμα που παρακολουθεί και καταγράφει ιστότοπους για σεξουαλική κακοποίηση ανηλίκων εντόπισε 31.266 διευθύνσεις URL που περιέχουν εικόνες παιδικού πορνογραφικού υλικού. Από αυτές τις διευθύνσεις URL, μόνο οι 51  ή το 0,2%, φιλοξενούνται στο dark web.

Ok, αλλά ποια είναι η διαφορά του dark web από το surface web;

Εν συντομία, το dark web αποτελεί κομμάτι του deep web, είναι υποσύνολο του. Deep web ονομάζουμε όλες εκείνες τις ιστοσελίδες που δεν μπορούμε να βρούμε μέσω μηχανών αναζήτησης, όπως είναι το chrome, safari, yahoo, mozilla κ.α.. Το 2001, ο Michael Bergman, ιδρυτής της εταιρείας Bright Planet, μια εξειδικευμένης εταιρείας πληροφορικής,  παρομοιάζοντας το διαδίκτυο με τον ωκεανό, επινόησε τον όρο Deep Web αναφερόμενος στους ιστότοπους που δεν μπορούν να βρουν οι μηχανές αναζήτησης και που αποτελεί το 96% του Διαδικτύου. Πρακτικά, όλοι χρησιμοποιούμε καθημερινά το deep web, από την στιγμή που χρειάζεται να βάλουμε έναν κωδικό πρόσβασης για να εισέλθουμε σε μια ιστοσελίδα, βλέπε για παράδειγμα το facebook.

Ένας χρήστης από την άλλη, που θέλει να σερφάρει στο διαδίκτυο ανώνυμα, σχεδόν για κάθε υπηρεσία επικοινωνίας υπάρχει μια αντίστοιχη, κρυπτογραφημένη διεύθυνση στο βαθύ διαδίκτυο όπως email, κοινωνικά δίκτυα και υπηρεσίες φιλοξενίας ιστοσελίδων (hosting services). Τα δεδομένα δεν βρίσκονται σε μεμονωμένες ιστοσελίδες αλλά σε βάσεις δεδομένων που είναι δύσκολο να εντοπιστούν από τις μηχανές αναζήτησης. Η πρόσβαση σε αυτούς τους ιστότοπους γίνεται μέσω Tor (The Onion Router)[4]. Το Tor είναι ένας ειδικός browser που δεν αποκαλύπτει τη διεύθυνση IP του χρήστη ενώ αναπτύχθηκε αρχικά από τον στρατό των ΗΠΑ, για να βοηθήσει στην ασφαλή μεταφορά επικοινωνιών και η χρήση του δεν θεωρείται παράνομη.

Ποιος είναι ο λόγος που δημιουργήθηκε το dark web;

Η ιστορία του διαδικτύου είναι μια ιστορία η οποία μας έχει επηρεάσει όλους. Όταν το 1989 ο Tim Berners-Lee εφάρμοσε τον Παγκόσμιο Ιστό (World Wide Web) οραματίστηκε έναν κόσμο όπου ο καθένας θα μπορούσε να ανταλλάσσει πληροφορίες και ιδέες άμεσα προσβάσιμες από τους υπολοίπους. 28 χρόνια μετά την δημιουργία του Παγκόσμιου Ιστού βρισκόμαστε αντιμέτωποι με την μεγαλύτερη αντιπαράθεση που γέννησε η ύπαρξή του. Την παρακολούθηση. «Η αχίλλειος πτέρνα της επανάστασης του διαδικτύου» ή το «αθέατο ελάττωμα», όπως το χαρακτήρισε η δημοσιογράφος και ερευνήτρια σε θέματα τεχνολογίας Julian Angwin, είναι πως κάθε κίνηση μας στο διαδίκτυο μπορεί να ταξινομηθεί και να πουληθεί σε διαφημιστικές εταιρείες. Έτσι, μέσω αόρατης τεχνολογίας ανίχνευσης στους υπολογιστές μας μπορούν να μας παρακολουθούν, και, άρα, όποτε μας εντοπίζουν στο διαδίκτυο μπορούν να συλλέγουν τα δεδομένα μας και να δημιουργούν τα δικά τους συμπεράσματα σχετικά με τη ζωή μας.

«Η πιο λεπτομερής καταγραφή της ζωής μας γίνεται από εταιρείες τεχνολογίας» αναφέρει ο David Chaum, ο πατέρας της κρυπτογραφίας και της ανωνυμίας στο διαδίκτυο.

Στη  πραγματικότητα, υπάρχει μια αγορά που διαπραγματεύεται και πουλάει τα δεδομένα[5] των χρηστών. Είναι μία διαδικτυακή δημοπρασία, η οποία προσφέρει πληροφορίες σχετικά με τον κάθε χρήστη. Μέσω αυτής της διαδικασίας, οι εταιρίες αυτές συλλέγουν όλο και περισσότερες πληροφορίες για τους χρήστες του διαδικτύου. Άλλος ένας τρόπος να διαχειρίζονται τα δεδομένα των χρηστών είναι μέσα από τα κινητά τηλέφωνα, εφόσον η ρύθμιση του wifi είναι ανοιχτή και συνδεδεμένη, τότε μπορούν να τους εντοπίσουν. Αρκεί κάποιος να σκεφτεί ότι πλέον το Facebook γνωρίζει τα πάντα για τους χρήστες του, ενώ επιτρέπει στους διαφημιστές να χρησιμοποιούν όλο και περισσότερα προσωπικά δεδομένα, καθώς από το 2013 που βγήκε στο χρηματιστήριο, οι επενδυτές άρχισαν να απαιτούν περισσότερα έσοδα από διαφημίσεις, κυρίως από smartphones. Τώρα οι διαφημίσεις εμφανίζονται στην αρχική σελίδα του χρήστη, ανάμεσα σε ειδήσεις από τα media και σε αναρτήσεις φίλων. Πολλοί χρήστες δεν καταλαβαίνουν καν πως μια διαφήμιση είναι διαφήμιση.

Άραγε η απώλεια της ιδιωτικότητας είναι το τίμημα που πληρώνουμε για να έχουμε ήσυχους δρόμους και να νιώθουμε ασφάλεια;

Ο Bruce Schneier, κρυποτογράφος και ερευνητής σε θέματα τεχνολογίας υποστηρίζει ότι όλη αυτή η παρακολούθηση υποδηλώνει και την απώλεια της ελευθερίας μας. Οι εταιρείες αυτές λαμβάνοντας τα προσωπικά δεδομένα αποκτούν έλεγχο στις ζωές μας. Αναλύοντας τα μοτίβα επικοινωνίας μπορούν να προβλέψουν την καθημερινότητα μας και άρα να καθορίσουν παράγοντες σχετικά με τις ζωές μας. Σκέψου ότι εσύ μπορεί να δηλώνεις ετερόφυλος αλλά οι μηχανές αναζήτησης ή το Facebook να συμπεραίνουν μέσα από τις προτιμήσεις σου ότι είσαι αμφιφυλόφιλος. Ο Gary Coby διευθυντής και διαφημιστής του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος υποστηρίζει επίσης ότι το Facebook ήταν το κλειδί της νίκης του Donald Trump. Υποστήριξε ότι το κόμμα χρησιμοποίησε δεδομένα σχετικά με τους πιθανούς ψηφοφόρους για να τους προσεγγίσει μέσω των social media. «Αν είστε χρήστης του Facebook, τότε μπορώ να σας τοποθετήσω σε έναν ‘κουβά’ χρηστών τον οποίο κατόπιν θα χρησιμοποιήσω για να στοχοποιήσω συγκεκριμένους χρήστες», λέει ο Coby.

Οι παραπάνω ερευνητές φοβούνται πως στο άμεσο μέλλον, εάν ήδη δεν συμβαίνει, οι εταιρείες αυτές θα μας στοχοποιούν βάσει της ψυχοσύνθεσης μας χαρτογραφώντας κάθε κίνηση μας.

Για τους παραπάνω λόγους αλλά και για άλλους πολλούς, αρκετοί δημοσιογράφοι, cyber anarchists, cyber punks δημιούργησαν και χρησιμοποιούν το dark web ως μια πιο ασφαλή εναλλακτική λύση. Ο Edward Snowden το χρησιμοποίησε για να συλλέξει στοιχεία για την έρευνά του στο θέμα της NSA, ενώ τo 2013 το αμερικανικό περιοδικό New Yorker ανακοίνωσε τη δημιουργία του New Yorker’s Strongbox, μιας πλατφόρμας μέσω της οποίας πληροφοριοδότες μπορούν να μοιραστούν με ασφαλή τρόπο πληροφορίες και μηνύματα με τους δημοσιογράφους του περιοδικού. Τον Οκτώβριο του 2014, το Facebook δημιούργησε μια άλλη διεύθυνση στην οποία μπορεί να μπει κάποιος μέσω του TOR.

Και τώρα;

Το dark web είναι ένα παράλληλο σύμπαν του surface web. To διαδίκτυο και ο παγκόσμιος ιστός δημιουργήθηκαν στο όνομα της ελεύθερης πρόσβασης στην πληροφορία, της ανοιχτής επικοινωνίας και της ανωνυμίας (κατ’ επιλογή). Το dark web εμφανίστηκε μέσα από τις υπόγειες θεματικές του παγκόσμιου ιστού και της κρυπτογραφίας για να απαντήσει στην παρακολούθηση και την παραβίαση της ιδιωτικότητας που επέβαλαν επιχειρήσεις, εξουσίες και εκάστοτε κυβερνήσεις στο διαδίκτυο. Όσο κυβερνήσεις και εξουσιαστές θα παραβιάζουν την ιδιωτικότητα και την ελευθερία μας, τo dark web θα είναι ο πιο σημαντικός χώρος επικοινωνίας και σύνδεσης. Σε λίγα χρόνια, το dark web θα έχει αντικατασταθεί από μια άλλη πλατφόρμα επικοινωνίας που θα προστατεύει εμάς τους χρήστες από την παρακολούθηση. Η πληροφορία είναι δύναμη, από εμάς εξαρτάται αν θα την αφήσουμε στους λίγους ή αν θα την  μοιραζόμαστε όλοι μαζί.

Σ’ αυτό το παιχνίδι γάτας – ποντικιού, θα κερδίσουν στο τέλος τα ποντίκια αλλά οι γάτες θα είναι καλά φαγωμένες”. Bruce Schneier

 

[1] Βλέπε:  Pentagon hunts for ISIS on the secret Internet http://edition.cnn.com/2015/05/12/politics/pentagon-isis-dark-web-google-internet/

One Step Ahead: Pedophiles on the Deep Web https://motherboard.vice.com/en_us/article/gvymzx/one-step-ahead-pedophiles-on-the-deep-web

[2] Μετά από λίγο κατάλαβα και βρήκα πως σεναριογράφοι και σκηνοθέτες είχαν ήδη φτιάξει ταινίες με θεματική το dark web. Βλέπε για παράδειγμα: την ταινία του 2016 «Dark Web»  2016 του σκηνοθέτη Bruno Vaussenat.

[3] Δείτε το ντοκιμαντέρ για τον Ross Ulbricht και το Silk Road: Deep Web  http://www.imdb.com/title/tt3312868/

[4] Βλέπε: https://el.wikipedia.org/wiki/Tor

Παρόμοιοι browsers με τον Tor είναι οι : I2P, Freenet, tail.

[5] Βλεπε: Cambridge Analytica αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες εταιρίες δεδομένων




Droneworld: η εποχή των κηφήνων

 

Πριν δύο μήνες περίπου προβλήθηκαν στα δελτία των 20:30 και στα διεθνή Μέσα πλάνα από την βομβαρδισμένη και εγκαταλελειμμένη Συρία. Οι εικόνες αυτές τραβήχτηκαν και μεταδόθηκαν από μια κάμερα που ήταν τοποθετημένη πάνω σε ένα μη επανδρωμένο αεροσκάφος (UAV), γνωστότερου ως drone. Πριν λίγες ημέρες είδα πρώτη φορά drone στο κέντρο της Αθήνας. Στην παρέλαση πάλι, της 25ης Μαρτίου τα drones του στρατού έκαναν επίσημα την πρώτη τους εμφάνιση στο ελληνικό κοινό.

drones2

…Καλώς ήρθατε στην εποχή των drones…

Τα drones, που στην κυριολεξία σημαίνουν κηφήνες, είναι αρκετά δημοφιλή εδώ και πάρα πολλά χρόνια. Αρκεί κάποιος να αναλογιστεί ότι από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 τα βλέπουμε σε ταινίες επιστημονικής φαντασίας, ενώ δεν είναι λίγες και οι τηλεοπτικές σειρές και τα animation που τα προβάλλουν, εξοικειώνοντας και απενοχοποιώντας τους τηλεθεατές με την ύπαρξη και τη χρήση τους.

Η παρουσία τους ωστόσο δε μένει μόνο στις οθόνες, καθώς τα drones έχουν πολλές χρήσεις. Η Amazon θέλει να αποστέλλει βιβλία με drones, στην Αυστραλία τα χρησιμοποιούν για να εντοπίζουν τους καρχαρίες, η Google μέχρι το 2017 θέλει να μεταφέρει τα εμπορεύματα της με drones (1), στην Τεχεράνη μεταφέρουν φορτία μεθαμφεταμίνης, ενώ στην Β. Ντακότα ψηφίστηκε νόμος όπου η αστυνομία θα διαθέτει drones εξοπλισμένα με οπλισμό όπως: τέιζερ, λαστιχένιες σφαίρες, δακρυγόνα κ.α. (2). Η χρήση τους, πάλι, για στρατιωτικούς σκοπούς είναι ακόμα μεγαλύτερη (3). Η μεγάλη διάδοση της χρήσης των UAV έχει σήμερα δημιουργήσει τεράστια βιομηχανία, η οποία όπως είναι αναμενόμενο, προκαλεί αλλαγές σε παγκόσμιο επίπεδο (4).

Στην Ελλάδα (5) πάλι, σύμφωνα με δημοσιεύματα, οι κυβερνήσεις (τόσο ΝΔ-ΠΑΣΟΚ όσο Σύριζα-ΑΝΕΛ) συζητάνε την αγορά drones και για άλλες χρήσεις- εκτός δηλαδή από μαχητικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη που κατέχει ήδη ο στρατός- σκέφτονται να ενισχύσουν τον εξοπλισμό τους με drones για την επιτήρηση των συνόρων, για συλλογή δεδομένων, για παρακολούθηση διαδηλώσεων κ.α. (6). Σε παράλληλους χρόνους, η αμερικάνικη κυβέρνηση επιμένει ώστε το ελληνικό έδαφος να αποτελέσει πεδίο για στάθμευση των αμερικάνικων drones. Αίτημα το οποίο ακόμα εκκρεμεί.

Πολλά είναι τα ερωτήματα που αναπτύσσονται σε σχέση με τη διάδοση των drones, τόσο δεοντολογικά, όσο και νομικά. Αρκεί κάποιος να σκεφτεί ότι τα μαχητικά drones χρησιμοποιούνται στις σύγχρονες πολεμικές συγκρούσεις για να εντοπίζουν και να πλήττουν στόχους σε τοποθεσίες που θεωρούνται ριψοκίνδυνες ή απρόσβατες. Η μυστική χρήση τους από την αμερικάνικη κυβέρνηση και το στρατιωτικό της μηχανισμό έχει προκαλέσει αμφιλεγόμενες αντιδράσεις, καθώς σύμφωνα με δημοσιεύσεις παραβιάζει διεθνείς συνθήκες ανθρώπινων δικαιωμάτων.

drones5

Τι συμβαίνει με τα drones;

Σύμφωνα με το Bureau of Investigative Journalism (Γραφείο Ερευνητικής Δημοσιογραφίας), από το 2002 η αμερικάνικη κυβέρνηση έχει σκοτώσει περισσότερους από 4.000 στρατιώτες και άμαχους πολίτες στο Αφγανιστάν, το Πακιστάν, τη Σομαλία και την Υεμένη (7).

Οι αποκαλύψεις αυτές είχαν ως αποτέλεσμα την άμεση διεξαγωγή έρευνας από το Κογκρέσο, καθώς η κυβέρνηση Ομπάμα κρατούσε μυστική την πληροφορία, ενώ παράλληλα διατηρούσε απόρρητες τις ταυτότητες των ανθρώπων που σκοτώθηκαν από τη χρήση μαχητικών μη επανδρωμένων αεροσκαφών.

Η ιστοσελίδα The Intercept , που επικεντρώνεται στις κατασκοπευτικές δραστηριότητες της Υπηρεσίας Εθνικής Ασφάλειας (NSA), δημοσίευσε απόρρητα έγγραφα με τίτλο “The Drone Papers” όπου αποκάλυψε ότι πολλοί άνθρωποι σκοτώθηκαν από τη χρήση μαχητικών μη επανδρωμένων αεροσκαφών. Σύμφωνα με τα έγγραφα, η κυβέρνηση Obama πραγματοποίησε βομβαρδισμούς -παρά τις πληροφορίες που είχαν ότι, προκαλούσαν το θάνατο σε άμαχο πληθυσμό- συνεχίζοντας έτσι την πολιτική στρατηγική που είχε ξεκινήσει ο G. W. Bush, αντιμετωπίζοντας τον κόσμο ως πεδίο μάχης (8).

drones6

Λίγη ιστορία…

Ήταν πριν 14 χρόνια, στις 4 Φεβρουαρίου του 2002, όταν η CIA χρησιμοποίησε για πρώτη φορά ένα μη επανδρωμένο αεροσκάφος τύπου: Predator (9), με στόχο τη δολοφονία ενός ανθρώπου. Ο στόχος βρισκόταν στην επαρχία Paktia, στο Αφγανιστάν, κοντά στην πόλη Khost. Ο επιδιωκόμενος στόχος ήταν o Osama Bin Laden, ή τουλάχιστον κάποιος υπάλληλος της CIA είχε σκεφτεί ότι με τη χρήση μη επανδρωμένων αεροσκαφών θα ήταν πιο εύκολη η δολοφονία του. Λίγο μετά το περιστατικό και την αποτυχία της προσπάθειας, ο Donald Rumsfeld -Υπουργός Άμυνας της κυβέρνησης Bush- εξήγησε ότι “ Η εν λόγω ενέργεια έλαβε χώρα με στόχο την καταστροφή ενός εργοστασίου παραγωγής πυραύλων”. Το περιστατικό συνέβη όταν ο στρατός -για ένα μικρό χρονικό διάστημα- βοηθούσε το πρόγραμμα της CIA. Σύμφωνα με δημοσιογράφους και μετά από συνεντεύξεις με κατοίκους της περιοχής που βομβάρδισε η αμερικάνικη κυβέρνηση, έγινε γνωστό πως οι νεκροί ήταν άμαχοι, οι περισσότεροι εκ των οποίων ήταν συλλέκτες μεταλλικών απορριμάτων. Κάπως έτσι ξεκίνησε -να γίνεται γνωστή- η ιστορία της χρήσης των drones.

Γράφει ο Mark Mazzetti, στο βιβλίο του ‘The Way of the Knife’. “Είναι σπάνια η τεχνολογία που μπορεί να αλλάξει το πρόσωπο του πολέμου. Στο πρώτο μισό του περασμένου αιώνα τα τανκς και τα αεροπλάνα μεταμόρφωσαν τον τρόπο που ο κόσμος διεξήγαγε τους πολέμους του. Στα πενήντα χρόνια που ακολούθησαν κυριάρχησαν οι πυρηνικές κεφαλές και τα ICBMs, όπλα τρομακτικής δύναμης που έδωσαν ζωή σε νέα δόγματα ώστε να αποθαρρύνουν τα κράτη από το να τα χρησιμοποιήσουν. Η έλευση των μαχητικών drones απείλησε αυτή τη λογική: Ο πόλεμος πλέον είναι πολύ πιο εύκολος γιατί φαίνεται ελεύθερος από ρίσκο. Ο πήχης του πολέμου έχει κατέβει, η τηλεκατευθυνόμενη εποχή έχει ξεκινήσει και τα drones που σκοτώνουν έγιναν αντικείμενο γοητείας μέσα στη CIA” (2012:100)

Η σκέψη για την κατασκευή μαχητικών μη επανδρωμένων αεροσκαφών ξεκινάει ακριβώς από αυτό που περιγράφει ο Mazzeti, για έναν πόλεμο χωρίς ρίσκο. Όταν λίγο πριν τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο άρχισε να απασχολεί στρατιωτικούς, ερευνητές και επιστήμονες το πώς θα διεξάγουν πολέμους χωρίς να σκοτώνεται το ανθρώπινο δυναμικό τους (10).

(…) στο Πακιστάν, οι έφηβοι έχουν δημιουργήσει τη δική τους αργκό και αντί να λένε “Fuck you” και “άντε γαμήσου”, όπως λένε οι περισσότεροι έφηβοι του πλανήτη, λένε “I hope you get droned”.

Η ιστορία όμως των μαχητικών μη επανδρωμένων αεροσκαφών δεν έχει να κάνει μόνο με την ιστορική κατασκευή τους αλλά αποτελεί και μια ιστορία γεωγραφίας. Από τις ζούγκλες του Βιετνάμ μέχρι τα βουνά του Πακιστάν, οι άνθρωποι ξέρουν και ξεχωρίζουν τα drones από τον ήχο τους. Για παράδειγμα, στο Πακιστάν, οι έφηβοι έχουν δημιουργήσει τη δική τους αργκό και αντί να λένε “Fuck you” και “άντε γαμήσου”, όπως λένε οι περισσότεροι έφηβοι του πλανήτη, λένε “I hope you get droned”, “ελπίζω να σε βρει το drone”. Έτσι τα drones έχουν μετατραπεί σε οιονεί βρισιές, οι οποίες κυριαρχούν τη ζωή τους ως ένα αντικειμενικό γεγονός που τους σκοτώνει ενώ την ίδια στιγμή το εύχονται σε φίλους.

Ντρονοποίηση;

Δανειζόμενοι τον όρο “ντρονοποίηση” από τον Grégoire Chamayou, φαίνεται τελικά ότι το να γράφει κάποιος για τα drones είναι σαν προσπαθεί να αποκωδικοποιήσει τον τρόπο με τον οποίο η δυστοπία και το φαντασιακό αποτελούν κομμάτι της εν λόγω πραγματικότητας.

Για παράδειγμα, ο χρήστης ενός μαχητικού drone κατέχει μια κυρίαρχη εξουσία που όταν χρησιμοποιήσει βία, ρίχνοντας ένα πύραυλο στον στόχο που έχει εντολή, ο ίδιος ο χρήστης έχει μια απόσταση από το συμβάν, σαν να παίζει video game, την ίδια στιγμή όμως ο ίδιος βρίσκεται σε μια μόνιμη ασφάλεια και ασυλία από το αντικείμενο της επίθεσης του.

drones4

Από την άλλη, τα μη μαχητικά drones αποτελούν εργαλεία για την καλύτερη εξυπηρέτηση και προστασία των πολιτών. Από πότε όμως η τεχνολογία, όπως το Διαδίκτυο, τα κοινωνικά δίκτυα, οι CCTV cameras και τα drones, θεωρούνται ουδέτερα, χωρίς σκοπό και συμφέρον; Στην προσπάθεια της ανάλυσης των drones, θα πρέπει αρχικά να παραδεχτούμε ότι η τεχνολογία άρα και τα drones αποτελούν συνέχεια της κυρίαρχης τάξης και του συστήματος. Είναι εργαλεία μιας θεσμοθετημένης εξουσίας που στόχος τους δεν είναι απλά να υπηρετούν τις ανάγκες και τις επιθυμίες των ανθρώπων αλλά μάλλον περισσότερο να επεκτείνουν τον έλεγχο των εκάστοτε κυβερνήσεων. Μήπως τελικά, τα drones έχουν μετατραπεί σε εργαλεία επιτήρησης και ελέγχου, αντικαθιστώντας το σύγχρονο Panopticon του Bentham; Πόσα drones άραγε θα χρησιμοποιηθούν στο σύντομο μέλλον μετά τα συμβάντα σε Γαλλία και Βέλγιο; Πόσα drones θα τεθούν σε χρήση για την καλύτερη φύλαξη των συνόρων για τις προσφυγικές ροές, στο όνομα μιας νέας μορφής ασφάλειας;

Τα παραπάνω ερωτήματα δεν αφορούν την προστασία των προσωπικών μας δεδομένων ενάντια στην ασφάλεια που ισχυρίζονται ότι μας παρέχουν αλλά της ελευθερίας μας ενάντια στον έλεγχο.

Φαίνεται λοιπόν σαν να οδεύουμε προς έναν κόσμο σαν αυτόν που περιγράφει ο Mike Davis όπου : “Ο πραγματικός έλεγχος πάνω στις κινήσεις των ανθρώπων δεν έχει τόση ανάγκη από τα τείχη (σύνορα), όσο έχει την τεχνολογία. Αυτή είναι και η σφαίρα προς τη δημιουργία μιας κοινωνίας ολοκληρωτικού ελέγχου”, μιας κοινωνίας που όλοι εποπτεύουμε, καταπιέζουμε και επιτηρούμε.

 

Παραπομπές:
(1) To πρόγραμμα της Google ονομάζεται Project Wing έχει ήδη ξεκινήσει τις δοκιμαστικές πτήσεις ενώ πριν κάποιους μήνες έκανε το γύρο του Διαδικτύου ένα βίντεο με μια δοκιμαστική πτήση. Δείτε εδώ: http://www.digitaltrends.com/cool-tech/watch-googles-new-project-wing-drone-deliver-a-package/
(2) Η American Civil Liberties Union (ACLU), επισήμανε ότι η απόφαση είναι επικίνδυνη διότι η χρήση τέτοιων μέσων θα καταστήσει ευκολότερη τη χρήση βίας εξ αποστάσεως από την αστυνομία. Τα μη θανατηφόρα όπλα σκοτώνουν και αυτά. Σύμφωνα με τον ιστότοπο killedbypolice.net, τουλάχιστον 779 άνθρωποι έχουν σκοτωθεί από την αστυνομία στις ΗΠΑ μέχρι στιγμής μέσα στο 2015.
(3) Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση του Διεθνούς Ινστιτούτου Στρατηγικών Μελετών (IISS), η χρήση των μη επανδρωμένων αεροσκαφών (drones) για στρατιωτικούς ή άλλους σκοπούς θα είναι πολύ μεγαλύτερη στο μέλλον εξαιτίας της μείωσης του μεγέθους και του κόστους τους. https://www.iiss.org/en/about%20us/press%20room/press/archive/2014-9797/february-262d/use-of-drones-7b1b
(4) Για παράδειγμα η British Aerospace έχει μετοχές για την κατασκευή μη επανδρωμένων αεροσκαφών στις περισσότερες αγορές όπως το Ισραήλ, Νότια Αφρική, Γερμανία και Σουηδία.
(5) Τι ισχύει στην Ελλάδα και τι αξίζει να γνωρίζετε; http://www.pttl.gr/drones-rules-in-greece-00527/
(6) Η Ελλάδα στο Ισραήλ για να ψωνίσει drones που έχουν “δοκιμαστεί” στη Γάζα http://www.thepressproject.gr/article/69610/I-Ellada-sto-Israil-gia-na-psonisei-drones-pou-exoun-dokimastei-sti-Gaza
(7) Get the data: Drone wars: https://www.thebureauinvestigates.com/category/projects/drones/drones-graphs/
(8) Από το 2012 o James Bradley με τη χρήση εργαλείων εικόνας και πληροφορίας που διατίθενται δημόσια από το Bureau of Investigative Journalism και το Google Satellite View ανεβάζει εικόνες από επιθέσεις αμερικάνικων drones στο λογαριασμό “Dronestagram”. Η κάθε ανάρτηση είναι συνοδευόμενη από ημερομηνία, τοποθεσία και σύντομη περιγραφή του συμβάντος, αναμεταδίδεται σε άλλα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
(9) Το σύστημα Predator σχεδιάστηκε για το Υπουργείο Άμυνας με σκοπό να κατέχει κάθε πληροφορία, να μπορεί να παρακολουθεί και να επιτηρεί σε συνδυασμό με την ικανότητα να μπορεί να σκοτώνει σε περίπτωση πολέμου. Η κατασκευή του άρχισε να πραγματοποιείται τη δεκαετία του 1980. Η επιλογή του ονόματος έχει αναφορές από την ταινία επιστημονικής φαντασίας με πρωταγωνιστή τον Arnold Schwarzenegger, όπου τα τα ρομπότ αιωρούνται στον ουρανό με στόχο να σκοτώσουν ανθρώπους.
(10) Η Ιστορία των Drones: https://understandingempire.wordpress.com/2-0-a-brief-history-of-u-s-drones/




Τα ίδια

space odyssey

Τους τελευταίους μήνες για ακόμη μια φορά βρίσκεται στην επικαιρότητα η συζήτηση με θεματική τα σύνορα. Μια συζήτηση που δεν έχει σταματήσει ποτέ να υφίσταται αλλά ήρθε πάλι στην επιφάνεια ως απότοκη ή μάλλον καλύτερα ως αφορμή του “προσφυγικού ζητήματος” και του πρόσφατου “τρομοκρατικού χτυπήματος” στο Παρίσι. Οι όροι “προσφυγικό ζήτημα” και “τρομοκρατικό χτύπημα” μπαίνουν σε εισαγωγικά καθώς δεν αποτελούν ερμηνευτικά σχήματα στο ζήτημα των συνόρων, αλλά μια καλή αφορμή για τα έθνη-κράτη να θέσουν εκ νέου τον αποκλεισμό πληθυσμών και ιδεολογιών.

Δεν είναι η πρώτη φορά που ο κόσμος βρίσκεται αντιμέτωπος με μια τέτοια κοινωνική πραγματικότητα αλλά αποτελεί σφάλμα να επιστρέφουμε σε αναλύσεις που εδώ και χρόνια θεωρητικά έχουν κατακτηθεί. Είναι σφάλμα αντίληψης. Και είναι σφάλμα γιατί η παρανόηση οφείλεται στη διαστρέβλωση της πληροφορίας. Μιας πληροφορίας που έχει δημιουργήσει μια σειρά εντάσεων που ίσως και να οφείλονται σε αυτό που ο Levi -Strauss έχει αναφέρει ως “συγκριτική έλλειψη της ικανότητας για επικοινωνία” (Levi -Strauss, 2003: xiii). Ο Levi-Strauss, μέσα από μια μάλλον συντηρητική θεωρία για το σήμερα, μιλώντας για τα έθνη-κράτη, τις φυλές και τα σύνορα, υποστήριξε την κατάλυση της ιδιαιτερότητας των πολιτισμών μέσω μια μορφής πολιτισμικής όσμωσης, χρησιμοποιώντας ως θεωρητικό του εργαλείο τον εθνοκεντρισμό.

Σύμφωνα με τον γάλλο εθνολόγο, ο εθνοκεντρισμός είναι “η ιδέα που έχει κάθε λαός, κάθε φυλή, κάθε ομάδα ανθρώπων για τον εαυτό της: Ότι είναι καλύτερη από όλες τις άλλες”. Και το συγκεκριμενοποιεί λέγοντας ότι: “Ο εθνοκεντρισμός είναι μία μόνο εκδήλωση της αδυναμίας του ανθρώπου να διακρίνει ανάμεσα στο υποκειμενικό και το αντικειμενικό επίπεδο της πραγματικότητας”. Ακολουθώντας την παραπάνω διαπίστωση, τοποθετούμε τα σύνορα μας εκεί που αρχίζει το ξένο, το άλλο. Ψάχνουμε δηλαδή για τον εαυτό “στην άρνηση του άλλου”, χρησιμοποιώντας τα σύνορα ως εργαλεία για να ετεροπροσδιοριστούμε και να να νιώσουμε καλύτερα. Για παράδειγμα, να τονώσουμε τον πατριωτισμό μας κυνηγώντας πρόσφυγες, τον ανδρισμό μας χλευάζοντας ομοφυλόφιλους, να νιώσουμε μεγαλύτερη οικονομική και κοινωνική ασφάλεια κλείνοντας τα σύνορα, μετατρέποντας έτσι τη ζωή μας και τους πολιτισμούς μας σε κλειστούς κόσμους που η εξέλιξη κοιτάει προς τα πίσω.

Το να επιστρέφουμε όμως στα ίδια θεωρητικά εργαλεία αναζήτησης, το να ασχολούμαστε εκ νέου με τις φυλετικές προκαταλήψεις, την αξία των συνόρων, τα ίδια δικαιώματα, την ίδια διαδρομή, την ίδια προσφυγιά όπως πριν 100 χρόνια, είναι σαν να διαλέγουμε να γυρίσουμε στην εικόνα του Stanley Kubrick το 1968, στην ταινία του Space Odyssey 2001. Και να γίνουμε ο πίθηκος που μέσω της εξουσίας διαχωρίζει τα σύνορα του και μέσω της βίας, καταργώντας κάθε επικοινωνία, διεκδικεί τη λίμνη σκοτώνοντας τους άλλους.

Παρόλα αυτά, πίσω από αυτή την συνειδητοποίηση δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η γνώση είναι συσσωρευτική και ότι ακόμα “εμείς [οι σύγχρονοι άνθρωποι] είμαστε σαν νάνοι στους ώμους των γιγάντων για αυτό και μπορούμε να δούμε μακρύτερα από εκείνους”. Και ίσως τότε να αποκτήσουμε την αντίληψη αυτή που θα μας επιτρέψει να υπερβούμε τις κυρίαρχες αφηγήσεις και να δομήσουμε μια νέα.

 

Διαβάστε εδώ ολόκληρο το αφιέρωμα ΣΥΝΟΡΑ: Η λέξη που σημάδεψε το 2015

 




Εμείς οι άνθρωποι, αντιμέτωποι με την προσφυγιά (των άλλων) στην Κω

Κως, Αύγουστος 2015.

Κάποια μέρα η ιστορία της μετανάστευσης και της προσφυγιάς θα γραφτεί ξανά, ας περιμένουμε να δούμε σε ποια σελίδα της ιστορίας θα βρισκόμαστε.

Kos2

«Ο άνθρωπος είναι ένα κοινωνικό ζώο και η ζωή δεν είναι εύκολη όταν κόβονται οι κοινωνικοί δεσμοί» Hannah Arendt

Kos12

Προτού ξεκινήσει κάποιος να γράφει για τους ανθρώπους που αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τους τόπους και τα σπίτια τους, πρέπει αρχικά να επαναπροσδιορίσει και να καταλάβει τις έννοιες που χρησιμοποιεί για να περιγράψει τη συνθήκη, της εγκατάλειψης δηλαδή του τόπου που αγαπήσανε.

Kos6

Ο νεοφερμένος όρος μετανάστης (για να μη γράψουμε λαθρομετανάστης που χρησιμοποιείται από τα ελληνικά μίντια) υποδηλώνει τους ανθρώπους αυτούς που αφήσανε τις χώρες τους, όχι από ανάγκη αλλά από επιλογή για να ξαναφτιάξουνε τις ζωές τους.

Kos10

Ο πρόσφυγας από την άλλη είναι το άτομο αυτό, όπως γράφει και η Hannah Arendt στο κείμενο της «Εμείς οι πρόσφυγες», που «αναγκάζεται να αναζητήσει άσυλο εξαιτίας κάποιας πράξης που διέπραξε ή εξαιτίας κάποιας πολιτικής άποψης που είχε».

Kos15

Τον τελευταίο χρόνο έχουν πνιγεί στη θάλασσα της μεσογείου περίπου 20.000 άνθρωποι, τις τελευταίες τρεις μέρες έχουν βρεθεί στα νησιά του ανατολικού Αιγαίου τουλάχιστον 1.728 άνθρωποι. Άνθρωποι που αναζητούνε άσυλο, χωρίς να έχουν διαπράξει κάποια πράξη ή αναζήτησαν μια διαφορετική ριζοσπαστική πολιτική άποψη.

Kos16

Άνθρωποι που χάσανε τα σπίτια τους, το επάγγελμα τους, την καθημερινότητα τους, τη γλώσσα τους, συγγενείς και αγαπημένους ανθρώπους, που ξεχάσανε την απλότητα της ιδιωτικής τους ζωή, όχι για ένα καλύτερο αύριο, αλλά για επιβιώσουν.

Kos8

Εμείς οι άνθρωποι πάλι, συνήθως, αποφεύγουμε να κοιτάξουμε κατάματα την κόλαση, όπως για παράδειγμα όταν συμβαίνει ένα δυστύχημα στο δρόμο και τα περαστικά αυτοκίνητα κοιτάνε πεταχτά ή δεν κοιτάνε καθόλου λέγοντας «μα τι πάθανε οι άνθρωποι».

Κάπως έτσι αλλά από την άλλη πλευρά του νομίσματος νιώθουν αυτοί οι άνθρωποι που έφτασαν στα ελληνικά νησιά, έρμαια αυτών που ονομάζονται κι αυτοί άνθρωποι ξεπερνώντας κάθε γραμμένο ή άγραφο ηθικό κανόνα.

Πώς θα σας φαινόταν λοιπόν αν είχατε εγκαταλείψει το σπίτι σας, με μια τσάντα στο χέρι και σας χρεώσανε 5 ευρώ για φορτίσετε το κινητό σας, περιμένοντας να βρείτε και πάλι τους δεσμούς σας;

Kos4

 

Πώς θα νιώθατε αν φτάνατε στην «νέα πατρίδα» (Ε.Ε) και περιμένατε σε μια ουρά για 5 μέρες ελπίζοντας ότι θα σας σεβαστούν ως άνθρωποι και «διακινητές» με το ανάλογο αντίτιμο προωθούσαν άλλους αντί εσάς λόγω μεγαλύτερου χρηματικού ποσού;

Kos18

Κι όμως τα παραπάνω ερωτηματικά δεν είναι δυστοπικές απορίες αλλά συμβαίνουν στα νησιά του Αιγαίου όπως της Κω, με τους μετανάστες να αγγίζουν τους 5.000-7.000.

Kos5

Στο κεντρικό στάδιο της χώρας του νησιού 2.000 άνθρωποι περιμένουν για το πολυπόθητο χαρτάκι που θα τους επιτρέψει να ταξιδέψουν ξανά από την αρχή, χωρίς νερό και φαγητό, ενώ οι υπόλοιποι κυκλοφορούν στη Χώρα με τις δημόσιες τουαλέτες και βρύσες να είναι κλειστές. Κι όμως ο δήμαρχος δήλωσε πως ότι κι αν συμβαίνει οι 15.000 τουρίστες που βρίσκονται στο νησί θα συνεχίσουν τις διακοπές τους, καθώς το νησί είναι φιλόξενο.

Kos14

Μα καλά αυτοί δεν είναι ξένοι;

Kos13

Κάποια μέρα η ιστορία της μετανάστευσης και της προσφυγιάς θα γραφτεί ξανά, ας περιμένουμε να δούμε σε ποια σελίδα της ιστορίας θα βρισκόμαστε.

Kos1

 




αιρ-μπι-εν-μπι

Από την πρώτη φορά που έψαξα τι είναι η Airbnb στο διαδίκτυο η έκπληξη μου ήταν μεγάλη. Όλη η Ελλάδα είναι καταχωρημένη και ζει από την Airbnb, σκέφτηκα. Μπορεί να ακούγεται κάπως υπερβολικό αλλά δεν απέχει πολύ από την πραγματικότητα, τουλάχιστον όχι στον κύκλο των επαφών μου.

“Πώς ήταν η εμπειρία σας κατά την φιλοξενία σας; Πόσο καλή ήταν η επικοινωνία σας με τον οικοδεσπότη; Πόσο καθαρό ήταν το σπίτι; Τήρησε ο οικοδεσπότης τις προδιαγραφές του σπιτιού του; Πόσο ακριβής ήταν η περιγραφή του σπιτιού;”

“Πώς ήταν η εμπειρία σας κατά την φιλοξενία του επισκέπτη; Πόσο ξεκάθαρος ήταν ο επισκέπτης με το πρόγραμμα του ταξιδιού; Ακολούθησε ο επισκέπτης τους κανόνες του σπιτιού που ορίσατε;”

Τις παραπάνω ερωτήσεις τις λαμβάνει κάποιος όταν έχει καταχωρήσει το σπίτι του σε μια από τις “ιστοσελίδες- μεσίτες” ή όταν κάποιος έχει κάνει κράτηση για να μείνει σε ένα από τα καταχωρημένα σπίτια σε αυτές. Τι εννοώ “μεσίτες-ιστοσελίδες”; Το Wimdu, το Airbnb, το Roomorama κ.α., όπου μπορεί κάποιος να καταχωρήσει το σπίτι, το διαμέρισμα, ένα δωμάτιο ή απλά τον καναπέ του στο διαδίκτυο, να το ενοικιάσει και να βγάλει λεφτά.

Η εμπειρία μου με τις εν λόγω ιστοσελίδες ξεκίνησε πριν ένα χρόνο περίπου όταν έψαχνα τις ιδανικότερες συνθήκες για τη διαμονή μου στο Βερολίνο. Μετά, η μια σκέψη έφερε την άλλη, ενώ καθημερινά ανακάλυπτα πως όλο και περισσότεροι φίλοι είναι καταχωρημένοι σε μια από τις παραπάνω ιστοσελίδες και βγάζουν κάποιο εισόδημα. Μήπως, αξίζει ένα χαρτζιλίκι; Και κάπως έτσι ξεκίνησαν όλα. Airbnb. Ένα παιχνίδι τζόγου στα όρια της παρανομίας με μια ανομία ντυμένη με πολλές παραγράφους, λέξεις, πολλά νούμερα και καθέτους.1

Πώς λειτουργεί η Airbnb;

H Airbnb (air bed and breakfast) είναι μια κοινότητα-αγορά η οποία ιδρύθηκε το 2008, στο Σαν Φρανσίσκο από τους Brian Chesky, Joe Gebbia και Nathan Blecharczyk και φέρνει σε επαφή οικοδεσπότες που διαθέτουν έναν επιπλέον χώρο με ταξιδιώτες που ψάχνουν έναν χώρο για να μείνουν σε κάποιο μέρος του κόσμου. Μέσω της της ιστοσελίδας της οι επισκέπτες μπορούν να κάνουν κράτηση στους χώρους των οικοδεσποτών που θα επιλέξουν.

Αν θέλει κάποιος θέλει να καταχωρήσει προς ενοικίαση το σπίτι του ή κάποιο δωμάτιο στην συγκεκριμένη ιστοσελίδα, η διαδικασία είναι αρκετά εύκολη, καθώς ακολουθεί τη λογική που έχουν οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης. Αρχικά, ο ιδιοκτήτης-οικοδεσπότης του χώρου φτιάχνει και συμπληρώνει ένα προφίλ, βάζει φωτογραφίες του σπιτιού που θέλει να ενοικιάσει, σημειώνει όλες τις υπηρεσίες που μπορεί να προσφέρει (από wi-fi, μέχρι ανεμιστήρες) και περιγράφει στον ενδιαφερόμενο επισκέπτη την περιοχή στην οποία βρίσκεται το σπίτι. Ο τελευταίος έχει τη δυνατότητα να κάνει την κράτηση ηλεκτρονικά και να επιλέξει αν επιθυμεί να ενοικιάσει ολόκληρο το σπίτι ή απλώς ένα δωμάτιο. Ο επισκέπτης πληρώνει με πιστωτική κάρτα ή ΡayΡal και η εταιρεία δεσμεύει τα χρήματα ως εγγύηση μέχρι την άφιξη του επισκέπτη στον χώρο. Η εταιρεία Airbnb κρατάει προμήθεια από τον επισκέπτη το 15% επί της τιμής διαμονής και από τον οικοδεσπότη το 3% επί του συνολικού εσόδου που καταβάλλεται.

Screen-Shot-2012-07-25-at-1.28.57-PM

Μόλις ο ταξιδιώτης αποχωρήσει από το σπίτι, τόσο ο επισκέπτης όσο και ο οικοδεσπότης μπορούν να γράψουν κριτική ο ένας για τον άλλο παραθέτοντας τα θετικά και αρνητικά κατά την φιλοξενία. Όσο καλύτερες και περισσότερες κριτικές συλλέξει ένας χώρος τόσο περισσότερες ενοικιάσεις έχει, ενώ το ίδιο συμβαίνει και για τον επισκέπτη καθώς μπορεί να νοικιάσει έναν χώρο πιο άμεσα λόγω του θετικού προφίλ που έχει χτίσει.

Βέβαια είναι αστείο να μιλάμε για θετικές και αρνητικές κριτικές, καθώς η εν λόγω εταιρεία τα τελευταία δύο χρόνια αποφάσισε τις αρνητικές κριτικές να μην τις αφήνει ανεβασμένες στην ιστοσελίδα της για περισσότερο από τρεις μέρες μιας και έχει άσχημο αντίκτυπο στην ίδια την εταιρεία. Για τον λόγο αυτό άλλαξε την πολιτική της μετατρέποντας την κριτική σε ιδιωτικά σχόλια τόσο για τους οικοδεσπότες όσο και για τους επισκέπτες με το πρόσχημα ότι τους δίνουν την ευκαιρία να βελτιωθούν μέσω των προσωπικών σχολίων, ακολουθώντας το ρητό που λέει “αν δεν έχετε κάτι καλό να πείτε, καλύτερα μην το πείτε”. Και η φιλοσοφία της εταιρείας δε σταματάει εδώ. Τον τελευταίο χρόνο η εταιρεία κατασκεύασε μια ιστοσελίδα με τίτλο Can I Stay with you While I rent My Place on Airbnb? στην οποία η εταιρεία βρίσκει στους οικοδεσπότες που να μείνουν δωρεάν κατά την διάρκεια που ενοικιάζουν τα σπίτια τους “ταιριάζοντας” τους αιρ- μπι -εν -μπήδες ανάλογα με τα ενδιαφέροντα και τις κριτικές που διαθέτουν στο προφίλ τους.

Η εταιρεία μέρα με την ημέρα γιγαντώνεται. Μπορούμε να καταλάβουμε το μέγεθος και την εξάπλωσή της παρατηρώντας απλά τους αριθμούς στο Σαν Φρανσίσκο, όπου για το 2014 χρησιμοποίησαν την πλατφόρμα 15 εκατομμύρια χρήστες, ενώ την ημέρα με την μεγαλύτερη παγκόσμια κίνηση στο δίκτυο της ιστοσελίδας διέμειναν σε κάποιο από τα 800.000 καταχωρημένα σπίτια σε 190 χώρες 425.000 χρήστες. Σύμφωνα με το περιοδικό Economist, στην Airbnb έχουν καταχωρηθεί 20 εκ. πελάτες, αξίας 10 δισ. Αν η εταιρεία συνεχίσει με τους ίδιους ρυθμούς ανάπτυξης το 2016 θα αντιπροσωπεύει το 10% της παγκόσμιας αγοράς βραχυπρόθεσμων ενοικιάσεων.

Την ίδια ώρα, όμως, συλλέγει επίσης καταγγελίες και πρόστιμα έως και 30.000 ευρώ, για παράδειγμα, από την πόλη της Βαρκελώνης. Οι δε νομικές διαμάχες στις οποίες εμπλέκεται σε Σαν Φρανσίσκο και Νέα Υόρκη έχουν ξεφύγει εκτός ελέγχου καθώς αρκετοί ιδιοκτήτες αρχίζουν να παρακολουθούν με κάμερες τους ενοικιαστές που υπε-νοικιάζουν διαμερίσματα χωρίς την άδειά τους.

Το 2014 στην Ελλάδα ο μέσος οικοδεσπότης έβγαλε πάνω από 4.500 ευρώ

Σύμφωνα με μια πρόσφατη έρευνα της ίδιας της εταιρείας, σχετικά με τη συνεισφορά της στην τοπική οικονομία της Αθήνας και τα κοινωνικά και περιβαλλοντικά οφέλη που της προσφέρει, από το 2009 μέχρι και σήμερα έχουν φιλοξενηθεί στην πόλη μέσω Airbnb 74.500 ταξιδιώτες.2 Ειδικά την περίοδο από τον Οκτώβριο 2013 έως τον Σεπτέμβριο 2014, 720 ιδιοκτήτες σπιτιών στην ελληνική πρωτεύουσα έχουν κερδίσει εισόδημα 3,3 εκατ. ευρώ, δηλαδή κατά μέσο όρο 4.583 ευρώ ο καθένας. Η εταιρεία εκτιμά ότι αυτός ο κύκλος εργασιών υποστηρίζει περισσότερες από 1.000 θέσεις εργασίας εντός και εκτός της εταιρείας . Να σημειωθεί πως, η έρευνα πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με τον Χρήστο Γκενάκο, Επίκουρο Καθηγητή Οικονομικών, στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Όπως ανέφερε ο Patrick Robinson, επικεφαλής του τομέα Δημόσιας Πολιτικής ( Public Policy) της Airbnb: “Η χώρα σας είναι ιδιαίτερα δημοφιλής ως προορισμός και δεδομένου του μεγάλου αριθμού των τουριστών που θέλει να ζήσει την ελληνική φιλοξενία, δεν αποτελεί έκπληξη για εμάς το γεγονός ότι η Airbnb απογειώνεται. Με βάση τα στοιχεία του Νοεμβρίου 2014, είχαμε συνολικά 11.500 ενεργές καταχωρήσεις στην ελληνική πλατφόρμα όχι μόνο στην Αθήνα, αλλά και σε ελληνικά νησιά, μεγάλες πόλεις κ.τ.λ. Η Αθήνα είναι η μεγαλύτερη αγορά για την Airbnb αυτή τη στιγμή”.

Ανάλογη φαίνεται να είναι και η αύξηση του εγχώριου τζίρου. Σύμφωνα με την ίδια έρευνα, 11.500 σπίτια στην Ελλάδα είναι καταχωρημένα στην εταιρεία με αύξηση της τάξεως +70% σε σχέση με πέρυσι. Από αυτούς τους χώρους, όπως θα υποψιαζόταν κανείς, οι περισσότεροι δεν είναι νόμιμα καταχωρημένοι βάσει του υπουργείου Τουρισμού. Κάτι που οδηγεί στο εύλογο ερώτημα: Τι ρόλο παίζει μια υπηρεσία όπως το Airbnb στην παραοικονομία;

Παρανομία ή οικονομική ανάπτυξη;

H Airbnb, όπως και οι παραπάνω ιστοσελίδες- μεσίτες δε στηρίζονται σε κάποια ρηξικέλευθη ιδέα, αλλά είναι γεννημένες από το σύστημα των νεοφυών επιχειρήσεων (βλέπε, star ups) που βασίζονται στο γνωστό νεοφιλελεύθερο μοντέλο της “συνεργατικής κατανάλωσης” (Sharing economy), που χρησιμοποιούν επίσης το Spotify, το itunes κ.α.. Οι συγκεκριμένες επιχειρήσεις δεν ακολουθούν τα κλασσικά μοντέλα ανάπτυξης ενώ παράλληλα επιζητούν ένα ελάχιστα επιβαρυντικό φορολογικό σύστημα, καθώς στόχος τους δεν είναι η αγορά υπηρεσίας αλλά η από κοινού πρόσβαση σε αυτή.3

Κατά τη διάρκεια της παρουσίασής του στο ελληνικό κοινό, ο Robinson απάντησε ως εξής σε ερώτημα στο Tin Pan Alley αναφορικά με την φοροδιαφυγή: “Έχουμε ξεκινήσει συζητήσεις με το υπουργείο Τουρισμού. Οι σχετικοί νόμοι και κανονισμοί είναι σχεδιασμένοι κατά κύριο λόγο για τους επαγγελματίες του τουρισμού, αλλά το Airbnb δεν απευθύνεται σε αυτούς. Οι νόμοι δεν ανταποκρίνονται, δεν διευκολύνουν όσους θέλουν να φιλοξενήσουν στις ιδιοκτησίες τους ανθρώπους για μερικές μόνο εβδομάδες του χρόνου”., ενώ τόνισε επίσης ότι “ο κανονισμός για μικρά καταλύματα έχει απλοποιηθεί, αλλά πρέπει να γίνουν ακόμη περισσότερα. Στην Πορτογαλία, στο Παρίσι, στο Άμστερνταμ, στο Λονδίνο και σε αμερικανικές πόλεις ‘καθίσαμε’ με τις αρχές, τους εξηγήσαμε τα πλεονεκτήματα του Airbnb και έχουν ξεκινήσει να κάνουν πιο εύκολη τη διαδικασία για τους ανθρώπους να νοικιάζουν τα διαμερίσματά τους. Είναι μία ‘γκρίζα’ περιοχή”.

“Πιστεύουμε κατ’ αρχάς ότι οι φόροι πρέπει να συλλέγονται και να πληρώνονται”, συνέχισε. “Εμείς ήδη έχουμε συμφωνήσει και συλλέγουμε και εκκαθαρίζουμε φόρους σε πόλεις όπως το Σαν Φρανσίσκο, το Σικάγο, η Ουάσινγκτον, το Άμστερνταμ, ενώ συζητούμε και με τις γαλλικές αρχές για ένα ανάλογο σχήμα σε όλη τη Γαλλία. Αυτό που ζητούμε όμως είναι να απλοποιηθούν οι ρυθμίσεις για αυτούς που δεν φιλοξενούν συνεχώς και εντατικά. Δεν πρέπει να χρειάζεται να προσλάβεις δικηγόρο και λογιστή για να μπορείς να νοικιάσεις το χώρο σου για 3 εβδομάδες τον χρόνο. Είναι πολύ διαφορετικό από κάποιον επαγγελματία ή έναν ξενοδόχο που διαχειρίζεται εκατομμύρια κάθε χρόνο. Βρισκόμαστε σε συζητήσεις με τα σχετικά υπουργεία αλλά είναι ένα περίπλοκο ζήτημα και είμαστε ακόμη πολύ νωρίς σε αυτή τη συζήτηση. Μέσα από διάλογο και συνεργασίες θα βρούμε τους κατάλληλους τρόπους για να γίνει αυτό. Αυτό που θέλουμε είναι νόμοι που είναι εύκολο να ακολουθήσουν οι άνθρωποι και να καταλάβουν τι μπορούν να κάνουν και τι όχι” ανέφερε κατέληξε.

Τι μέλλει γενέσθαι;

Αναμφίβολο και φανερά προβληματικό το μέλλον της ελληνικής οικονομίας σχετικά με την Airbnb. Αν παρατηρήσετε στη συνέχεια του κειμένου το σχεδιάγραμμα με τα ποσοστά σύμφωνα με την έρευνα που πραγματοποίησε η εταιρεία, θα νιώσετε το βάρος της δέσμευσης του Έλληνα με την Airbnb. Με σύνθημα του Έλληνα αιρ-μπι-εν-μπα “είμαι παράνομος, αλλά δε με νοιάζει”, αν μπορείτε παρατηρήστε τα, αν μπορείτε ταξινομήστε τα, αν μπορείτε πάλι αναλογιστείτε ότι, ίσως, η παρανομία να είναι ένα ιδίωμα της κουλτούρας μας.

 

02_Infographic-Athens-2204

1]Ενοικίαση Σπιτιού μέσω Διαδικτύου (airbnb) : Τι Ισχύει; http://lawandtech.eu/2014/06/20/airbnb_greece/

2]Παρουσιάστηκε πρόσφατα σε εκδήλωση στο Tin Pan Alley στο Θησείο.

3]Διαβάστε, επίσης, την έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (Σεπτέμβριος 2013) για την επονομοζόμενη «Οικονομία Διαμοιρασμού» (Sharing Economy), σύμφωνα με την οποία η Airbnb αποτελεί παράδειγμα βέλτιστης πρακτικής (pdf).




Έθιμα θανάτου: προσπαθώντας να ζήσουμε με τους νεκρούς μας

 

Ύστερα, και του βίου μου την προσπάθεια

αμείβοντας, το φτυάρι θα με ραίνει

ωραία – ωραία με χώμα και με αγκάθια.

Κ.Γ. Καρυωτάκης, “Δικαίωσις”.

 

Ο θάνατος και η αναγέννηση της ζωής

Τελικά, θα πεθάνουμε μόνοι μας; θα υπάρχει κάποιος Άλλος, δίπλα μας; ή μήπως ο θάνατος είναι η μόνη στιγμή που βιώνουμε με τον εαυτό μας; Οξύμωρες σκέψεις, ετερογενείς εμπειρίες. Πεθαίνουμε μόνοι την ίδια στιγμή που η σχέση με τον τον Άλλον είναι αδύνατη. Ίσως, πάλι, η στιγμή του θανάτου μας να είναι και η μόνη αυθεντική στιγμή με τον εαυτό μας.

Πώς πρέπει όμως να πεθάνουμε; Μήπως, το συγκεκριμένο ερώτημα να πρέπει να απαντηθεί με ερώτηση, για το πώς πρέπει να ζούμε; Γιατί αν η ζωή κατανοεί τη ζωή, τότε η ζωή καλείται να κατανοήσει και τον θάνατο.

Οι φυσικοί συζητάνε τους τελευταίους δύο αιώνες ότι ο κόσμος πορεύεται στην αταξία, αυξάνοντας την εντροπία του, την ίδια στιγμή όμως, ο κύκλος της ζωής ανοίγει με την γέννηση και κλείνει με τον θάνατο. Άρα, ακόμα κι αν ο κόσμος οδηγείται στην αταξία σύμφωνα με την επιστήμη, η τροχιά της ζωής ξαναγεννιέται μέσα από τον θάνατο ακολουθώντας μια καταπληκτική τάξη, καθώς ο χρόνος, το τέλος και η διάρκεια αποτελούν τη γνώση της ύπαρξης για την συνέχεια και την επανάληψη.

Ότι και να σκεφτόμαστε όμως, ότι και να γράφουμε, ο θάνατος είναι η μόνη και μόνιμη βιολογική απειλή που δεν μπορεί να ανατρέψει ο άνθρωπος. Το τελευταίο στάδιο, ο αποχαιρετισμός από την ζωή, η τελευταία πράξη της δραματουργίας, η τελική διάβαση, το πέρασμα από την ύπαρξη στην ανυπαρξία, από το “μέσα” προς τα “έξω”, από τον κόσμο των ζωντανών, στον κόσμο των νεκρών.

Η μόνη συνθήκη για να ξεπεράσει ο άνθρωπος τον φόβο του θανάτου είναι η ίδια η εμπειρία του θανάτου. Άλλωστε, ο θάνατος δεν πλήττει εκείνους που πεθαίνουν αλλά εκείνους που μένουν. Ο Carlos Castaneda, στον Δον Χουάν γράφει ότι ο λόγος που κλαίμε στις κηδείες είναι γιατί φοβόμαστε για τον δικό μας θάνατο. Εγωκεντρικό αλλά κάπως έτσι συντηρούμε τους εαυτούς μας. Μαθαίνουμε να ζούμε και εξοικειωνόμαστε με τον θάνατο μέσα από σύμβολα, έθιμα, τελετουργίες και εν τέλει με την ταφή του θανόντα. Και αυτό συμβαίνει σε όλους τους πολιτισμούς όσο διαφορετικοί κι αν είναι, γιατί ο θάνατος είναι κοινός και παγκόσμιος. Ακόμα δηλαδή κι αν η φύση του θανάτου είναι ακαθόριστη και αδιαπέραστη, ακόμα κι αν κρύβει μια αλήθεια προς συνεχή εξερεύνηση, οι άνθρωποι μέσα από σύμβολα, έθιμα και τελετουργίες προσπαθούν να τον ερμηνεύσουν και να τον κατανοήσουν. Η επιτέλεση του θανάτου, οι σχετιζόμενες με αυτόν τελετουργίες αποκωδικοποιούν την αντίθεση μεταξύ ζωής και θανάτου μεταφράζοντας τον θάνατο ως αναπόσπαστο μέρος της ζωής, γιατί μέσα από το θάνατο κατανοούμε τη συνέχεια και το νόημα της ζωής μας.

Κάθε πολιτισμός λοιπόν, κάθε κοινότητα μέσα από τα δικά της έθιμα προσπαθεί να ερμηνεύσει αυτή τη ρωγμή, την αλλαγή στην καθημερινότητα που προκαλεί ο θάνατος στις δομές της. Η κηδεία έχει μια λειτουργία μετάβασης και ρύθμισης τόσο για αυτούς που ζουν όσο και γι αυτούς που πεθαίνουν, συνοδεύοντας τον νεκρό σε τόπους όπου η μνήμη συνδέει το παρελθόν με το παρόν, όσο και το μέλλον.

Ανάλογα με τις εποχές και τους πολιτισμούς, οι τελετουργίες αυτές έχουν πρoσλάβει ποικίλες μορφές. Οι πλέον διάσημες αφορούν τη λατρεία των νεκρών στην Αρχαία Αίγυπτο. Οι σύγχρονες τελετές στην Ινδία και την Αφρική είναι ακόμα εντυπωσιακές, ενώ στην Δύση, μερικές αγροτικές, όπως για παράδειγμα στην Κορσική ή την Βόρεια Ελλάδα διατηρούν γνωστές επικήδειες παραδόσεις. Στην Ιαπωνία πάλι, κάνουν πρόβα τη κηδεία τους δοκιμάζοντας φέρετρα, ρούχα, μακιγιάζ και χτενίσματα για την τελευταία τους κατοικία.

Σε κάποιους πολιτισμούς οι επικήδειες τελετουργίες διαρκούν μήνες σφάζοντας ζώα, σε άλλους βάζουν τους νεκρούς σε νεκροκρέβατα και γυναίκες φορώντας μαύρα ψέλνουν μοιρολόγια. Σε παραδοσιακές κοινωνίες τρώνε τους νεκρούς για να συνεχιστεί η ψυχή τους, ενταφιάζουν τα βρέφη σε κουφάλες δέντρων, σηκώνουν τους νεκρούς από τον τάφο και τους περιφέρουν μέσα στο χωριό. Σε όλες ωστόσο τις κοινωνίες, μονοθεϊστικές ή πολυθεϊστικές θρησκείες, η επιθανάτια τελετουργική διαδικασία δομείται μέσα από μια θρησκευτική αντίληψη βασισμένη σε ένα μυθικό περιεχόμενο και σε ένα συμβολικό και ένα λατρευτικό σύστημα, κάπου ανάμεσα στο φαντασιακό και στις κοινωνικές και θρησκευτικές πρακτικές ως αδιάσπαστο σύνολο.

[Η καταγραφή πληροφοριών για το θάνατο, τους νεκρούς και τα έθιμα είναι από τα πιο δύσκολα πεδία ερευνών, γιατί τείνουν να εξαφανιστούν ενώ παρουσιάζουν μόνο μερικές θρησκευτικές ή κοσμικές εκδηλώσεις]

 

Ινδονησία: Φυλή Toraja

Για μερικούς πολιτισμούς η επικήδεια τελετουργία αποτελεί το σημαντικότερο αξίωμα. Για την φυλή Toraja που σημαίνει “άνθρωποι των υψιπέδων”, στην ορεινή περιοχή στο Νότιο Sulawesi, στην Ινδονησία η κηδεία είναι το πιο σημαντικό μέρος της κουλτούρας τους, το πιο εντυπωσιακό καθώς και το πιο πολυδάπανο γεγονός στη κοινωνία τους. Η τελετή κρατά πολλές ημέρες, η συμμετοχή είναι μαζική -μπορεί να είναι χιλιάδες οι συμμετέχοντες- και η προετοιμασία πολύμηνη. Οι Τοραγιανοί πιστεύουν ότι ο θάνατος είναι το κατώφλι, το πέρασμα για τη γη των πνευμάτων (Puya) και το ταξίδι του νεκρού πρέπει να είναι μεγαλειώδες. Εκτός αν είναι κάποιος πτωχός ή βρέφος, τότε οι διαδικασίες είναι συνοπτικές. Όσο γηραιότερος, τόσο μεγαλύτερη είναι η τελετή.1

c14

Αρχικά, επιλέγεται μια περιοχή (rante) για τη νεκρική τελετή όπου στήνονται εξέδρες από μπαμπού όπου τοποθετείται το φέρετρο και εκεί φιλοξενούνται οι καλεσμένοι. Όταν ένα μέλος της οικογένειας πεθάνει, το βαλσαμώνουν και μένει μέσα στο σπίτι μέχρι να αρχίσει η ιερή τελετή, όπου θεωρείται ότι “κοιμάται” και το πνεύμα του τριγυρνά ανάμεσα στους ζωντανούς μέχρι να ταφεί και να αρχίσει το ταξίδι του για τη γη των πνευμάτων.

c16

Το τελετουργικό ξεκινάει με τη μονομαχία των κοκοριών, εκεί οι άνθρωποι τζογάρουν για να σωθεί η ψυχή του μακαρίτη. Στη συνέχεια και πριν ξεκινήσει η σφαγή νεροβούβαλων και γουρουνιών, τα ζώα παίρνουν μέρος σε δοκιμές αντοχής γνωστές ως tedong silaga, κι αφού θυσιαστούν η τελετή καταλήγει σε ένα είδος πανηγυριού. Στην φυλή των Toraja όσο πιο πλούσιος είσαι, τόσο περισσότεροι νεροβούβαλοι θα σφαχτούν. Το όριο πλούτου ορίζεται στους 24 νεροβούβαλους και άνω. Οι μεγάλες θυσίες των ζώων γίνονται “δώρο” των καλεσμένων προς την οικογένεια του εκλιπόντος για να περάσει ο νεκρός στη γη των πνευμάτων παρέχοντας του όσα έχει ανάγκη για να είναι ευτυχισμένος στον άλλο κόσμο.

c13

 

Νέα Γουινέα: Φυλή Fore

Για κάποιους άλλους πολιτισμούς ο καλύτερος τρόπος για να τιμήσουν τους νεκρούς είναι με την κατανάλωση τους, δηλαδή να τους φάνε. Το συγκεκριμένο επικήδειο έθιμο, σύμφωνα με εθνογραφικές επιτόπιες έρευνες, πραγματοποιούνταν στις φυλές: Fore της Νέας Γουινέας, Wari της Βραζιλίας ενώ παρατηρούνται παρόμοιες πρακτικές στην Ινδία και σε κάποιους ιθαγενείς της Αμερικής μέχρι και τα τέλη της δεκαετίας του 1980.2

Η ανθρωποφαγία είναι μια τελετουργία διαδεδομένη στις παραδοσιακές κοινωνίες, με σκοπό να αποκτηθούν οι ιδιότητες του νεκρού, να αποκτηθούν μαγικές δυνάμεις και να διατηρηθεί η ενότητα, όταν ο νεκρός ανήκε στην ίδια φυλή, αλλά και να υπάρξει εκδίκηση και οικειοποίηση ξένων ιδιοτήτων, όταν ο νεκρός ανήκε σε ξένη φυλή”.3

rites5

Σύμφωνα με τους ανθρωπολόγους Maurice Bloch και Jonathan Perry (1989), η συγκεκριμένη επικήδεια τελετουργία, δηλαδή ο “κανιβαλισμός” ή αλλιώς η ανθρωποφαγία των νεκρών είναι ένα από τα πλέον ισχυρά ταμπού της σύγχρονης κοινωνίας ενώ ιδέα της πράξης του προκαλεί ένα ισχυρό συναίσθημα γοητείας μα συγχρόνως και αποστροφής. Όπως αναφέρουν, “ο κανιβαλισμός”, δηλαδή “η γιορτή των νεκρών” είναι ένας τρόπος, μια ένδειξη για να σφυρηλατηθεί μια μόνιμη σύνδεση μεταξύ των ζωντανών και των νεκρών.4 Αποτελεί μια πρακτική κάθαρσης από την μιαρότητα που διαχέει ο θάνατος. Ο “κανιβαλισμός” είναι ένα αρχαίο τελετουργικό στο οποίο ένα μέλος της οικογένειας ή φίλος καλείται να φάει τη σάρκα του εκλιπόντος, έτσι ώστε να επισφραγιστεί η επιβίωση της μνήμης του πεθαμένου. Πολλές φορές αναφέρουν ότι μέλη της φυλής τρώνε τη σάρκα του νεκρού πιστεύοντας ότι μπορούν να απορροφήσουν τη σοφία του.

tumblr_nb37ywUmG21sgfc7oo1_500

Στην Παπούα της Νέα Γουινέα, στη φυλή Fore, η κανιβαλική επικήδεια τελετουργία πραγματοποιούνταν για πολλές γενιές. Κατά τη διάρκεια του εν λόγω τελετουργικού οι γυναίκες ή τα παιδιά της φυλής καλούνταν να φάνε μέλη του συγγενή που πέθανε. Για παράδειγμα, μια γυναίκα έπρεπε να φάει τον εγκέφαλο ή τα χέρια του αδερφού της. Η κατανάλωση κάθε μέλους του σώματος συμβόλιζε και μια διαφορετική ιδιότητα.

Ο συγγραφέας, φωτογράφος και κινηματογραφιστής Chris Marker, στο εθνογραφικό του ντοκιμαντέρ με τίτλο “Χωρίς ήλιο” αναφέρει ότι “ο θάνατος στην Νέα Γουινέα δεν είναι ένας τείχος που περνάει κανείς αλλά ένας δρόμος που παίρνει”.

Όπως αναφέρει η ανθρωπολόγος Beth Conklin (2001), η κατανάλωση των μελών της οικογένειας που πεθαίνουν βοηθούσε στο να ξεπεραστεί η θλίψη για τον θανόντα ενώ παράλληλα μέσω της ανθρωποφαγίας προσέγγιζαν και κατανοούσαν το αίσθημα του φόβου του θανάτου. Σύμφωνα με την εθνογραφία της, η κατανάλωση της σάρκας των αγαπημένων προσώπων συνέβαινε για να απαλλαγούν οι ζωντανοί από τις οδυνηρές σκέψεις και αναμνήσεις των πεθαμένων.

Ακολουθώντας την παραπάνω ράγα λογικής, η πρακτική του κανιβαλισμού διαφαίνεται ως μια πράξη λιγότερο επιθετική και βίαιη από ό,τι χαρακτηρίζεται στις δυτικές κοινωνίες.

 

Ελλάδα: Κάστρο -Κυλλήνης Ηλείας

Ούρλιαζε το σκυλί, κάποιος θα πεθάνει. Όταν δεις όνειρο και βγαίνει δόντι και πονάει, τότε πεθαίνει άνθρωπος καρδιακός”. 5

Στο Κάστρο Κυλλήνης αν ο μελλοθάνατος νιώσει πως πεθαίνει, φωνάζει τα παιδιά του για να τους ευχηθεί, “Την ευχή μου να ‘χεις, “χίλια καλά στα χέρια σας”. Στη συνέχεια και αφού πεθάνει παίρνουνε ελιά και νερό και τον ραντίζουν.

NYC3559

Όταν λοιπόν πεθαίνει κάποιος στο Κάστρο, τα παιδιά του- αν έχει παιδιά- του κλείνουν τα μάτια, ακόμα κι αν τα μάτια του είναι ήδη κλειστά. Πρέπει να του βάλουν τον δείκτη και τον αντίχειρα στα μάτια και με το μικρό δαχτυλάκι να κρατάει το σαγόνι. Ύστερα, τον πλένουν με κρασί και λάδι. Πρώτα το πρόσωπο και μετά του κάνουν ένα σταυρό στην πλάτη και ένα στο στήθος και μετά τον πλένουν. Το επόμενο στάδιο είναι να του φορέσουν ένα άσπρο σάβανο ενώ στη συνέχεια τον σηκώνουν, τον καθίζουν στο καθιστικό και του παίρνουν το χέρι και του κάνουν το σταυρό του. Σε κάθε πεθαμένο πρέπει να φοράνε καινούργια εσώρουχα, ρούχα και παπούτσια. Το σαγόνι του, τα πόδια και τα χέρια του τα δένουν με κορδέλες. Αφού τον έχουν προετοιμάσει τον τοποθετούν σε σανίδες στο σαλόνι του σπιτιού. Όσο βρίσκεται ο πεθαμένος στο σαλόνι, γυναίκες ντυμένες στα μαύρα τραγουδάνε μοιρολόγια ενώ τίποτα δεν πρέπει να περάσει πάνω από τον νεκρό.

Τα τραγούδια λόγια είναι, τα λεν’ οι πικραμένοι.

Τα λέν να βγάλουν το πικρό, μα το πικρό δε βγαίνει.

Τρεις ημέρες μετά τον θάνατο του, πλένουν στη θάλασσα τα ρούχα του και εκεί που πέθανε βάζουν ένα καντηλάκι και καίει, ένα κερί, ένα ποτήρι κρασί και τρεις μπουκιές ψωμί. Κάθε βράδυ λείπει μια μπουκιά καθώς έρχεται η ψυχή του νεκρού και την παίρνει.

Για να μάθει ο κόσμος ότι πέθανε κάποιος στο χωριό χτυπάει η καμπάνα τρεις φορές λυπητερά. Τότε μαζεύεται ο κόσμος και μοιρολογάει. Μόλις όμως βραδιάσει τα μοιρολόγια σταματάνε. Τη νύχτα δε μοιρολογούν λένε ιστορίες και καλαμπούρια για τον πεθαμένο. Κατά τη διάρκεια της νύχτας δεν πρέπει να περάσει γάτα το φέρετρο ή την κάσα, όπως την αποκαλούν για να μην βρικολακιάσει ο νεκρός.

Την επόμενη ημέρα, σηκώνουν την κάσα (εάν ο νεκρός έχει παιδιά, την σηκώνουν αυτά). Κατά την διάρκεια της κηδείας όλα τα μαγαζιά του χωριού είναι κλειστά. Οι τάφοι είναι σχεδόν πάντα οικογενειακοί ενώ όταν είναι η ώρα να τον θάψουν του λύνουν τα χέρια και τα πόδια. Τότε ο παπάς παίρνει λίγο χώμα από τρεις γωνιές του τάφου και νερό και ραίνει τον τάφο και τον νεκρό στη συνέχεια τον σκεπάζουν. Όταν σκεπαστεί οι νεκροθάφτες σχηματίζουν ένα σταυρό με τα φτυάρια τους. Στο νεκροταφείο οι νέοι κερνάνε κονιάκ και κουφέτα.

dimellas-psih-1

Όταν οι συγγενείς γυρίσουν σπίτι του πεθαμένου πλένουν τα χέρια τους και το πρόσωπο τους χωρίς όμως να σκουπιστούν. Ο στενός κύκλος της οικογένειας πηγαίνει φαΐ, πιάτα, μαχαιροπίρουνα σχεδόν ότι θα τους χρειαστεί γιατί δεν πρέπει να χρησιμοποιήσουν τίποτα από το σπίτι του πεθαμένου. Αυτό λέγεται παρηγοριά καθώς κάθονται όλοι οι συγγενείς μαζί να παρηγορήσουν τους λυπημένους.

 

Αντί επιλόγου

Μια λαϊκή παροιμία λέει ότι όσοι σκέφτονται αν θα πεθάνουν μόνοι, σέρνονται σε όλη τους τη ζωή. Δεν νομίζω ωστόσο ότι υπάρχει κάποιος άνθρωπος που δεν έχει σκεφτεί έστω και μια στιγμή το θάνατο. Ταξιδεύοντας ζωντανοί σε όλο τον κόσμο, το ποιο είναι τελικά το χρώμα του θανάτου το επιλέγουμε εμείς. Πεθαίνουμε μπροστά στις αγνωρισιές, κάνοντας τον θάνατο αυτό που είναι. Άλλη μια μάχη με ότι πιο ζωτικό κυκλοφορεί στα κύτταρα μας, το συναίσθημα.

Με θάνατο στοχάσου με στην ερημοσύνη

Ουρανισκόφωνη χαρά και πίκρα χειλεόφωνη

Άμα πεθάνεις έως πού πεθαίνεις;

Κεντρομόλος φεύγεις φυγόκεντρος έρχεσαι.

Καρούζος Ν., 25 Αυγούστου 1990

  • Beth A. Conklin (2001). “Consuming Grief. Compassionate Cannibalism in an Amazonian Society. University of Texas Press.

  • Bloch, M& Parry, J. (1989). “Death & the regeneration of life”. Cambridge University Press

  • Danforth, L. ( 1982) “The Death Rituals of Rural Greece”. Princeton University Press.

  • Fabian, J (1973). “How others die- Reflections on the Anthropology of Death. In Death in American Experience, ed. A. Mack, pp. 177-21-. New York: Schocken Books.

  • Ρήγου, Μ. (1993). “Ο θάνατος στη Νεωτερικότητα. Μια επικοινωνιακή και ηθική προβληματική”. Πλέθρον, θεωρία και Κοινωνία.

  • Ψυχογιου, Ε. (2008). “Μαύρηγη” και Ελένη. Τελετουργίες θανάτου και αναγέννησης”. Ακαδημία Αθηνών, κέντρο έρευνας και Λαογραφίας.

2]Beth A. Conklin (2001). “Consuming Grief. Compassionate Cannibalism in an Amazonian Society. University of Texas Press.

4]Bloch, M& Parry, J. (1989). “ Death & the regeneration of life”. Cambridge University Press

5]Ψυχογιου, Ε. (2008). “Μαύρηγη”και Ελένη. Τελετουργίες θανάτου και αναγέννησης”. Ακαδημία Αθηνών, κέντρο έρευνας και Λαογραφίας.

φωτογραφίες από εδώ




Ένα μωρό για τρεις γονείς;

Θυμάστε την ιστορία της Dolly, της προβατίνας που κλωνοποιήθηκε; Ακόμα κι αν η συζήτηση για την αναπαραγωγική κλωνοποίηση αποτελεί μια ευφάνταστη σκέψη, καθώς δεν έχει εφαρμοστεί σε ανθρώπινους οργανισμούς, η γέννηση της αποτέλεσε το νέο έδαφος του μέλλοντος για την αναπαραγωγική τεχνολογία κατασκευάζοντας έναν προβληματισμό περί της ηθικής για τη δημιουργία τεχνητής ζωής.

Πριν από δύο εβδομάδες η Βουλή των Κοινοτήτων (Κάτω Βουλή) της Μ. Βρετανίας υπερψήφισε σχέδιο νόμου που επιτρέπει την δυνατότητα δωρεάς μιτοχονδρίων. Σύμφωνα με την αρμόδια Αρχή για την Ανθρώπινη Γονιμοποίηση και την Εμβρυολογία της Βρετανίας (HFEA), η συγκεκριμένη τεχνική ανοίγει το δρόμο για παιδιά με γενετικό υλικό (DNA) από τρεις γονείς. Συγκεκριμένα, 382 βουλευτές ψήφισαν υπέρ και 128 κατά της ιατρικής τεχνικής, στόχος της οποίας είναι να αποφεύγεται η αρνητική κληρονομικότητα από μητέρα σε παιδί.

Αυτή η νέα τεχνολογία αναπαραγωγής εκτιμάται ότι θα βοηθήσει εκατοντάδες ζευγάρια, τόσο στην Βρετανία όσο και στον υπόλοιπο κόσμο, να γεννήσουν υγιή παιδιά, χωρίς γενετικές ασθένειες που σχετίζονται με το DNA και κληροδοτούνται από τους βιολογικούς γονείς. Τα παιδιά δηλαδή που θα γεννούνται μέσω της συγκεκριμένης τεχνικής θα είναι απαλλαγμένα από σοβαρές κληρονομικές νόσους όπως η μυϊκή δυστροφία, η οποία οφείλεται στα ελαττωματικά μιτοχόνδρια (εργοστάσια παραγωγής ενέργειας των κυττάρων) της μητέρας.

17IVF-tmagArticle

Πιο αναλυτικά, θα λαμβάνεται γενετικό υλικό μέσα από το ωάριο της μητέρας και στη συνέχεια θα μεταφέρεται στον πυρήνα ενός υγιούς ωαρίου που ανήκει σε δότρια. Στη συνέχεια το ωάριο της δότριας θα γονιμοποιείται με το σπέρμα του άνδρα από το ζευγάρι στο οποίο η γυναίκα εμφανίζει πρόβλημα των μιτοχονδρίων. Το μωρό που θα προκύψει θα φέρει γενετικό υλικό από τους δύο γονείς του αλλά και μια μικρή ποσότητα, της τάξεως του 0,1%, από τη δότρια. Τα παιδιά αυτά θα γεννιούνται με DNA από 3 γονείς τα οποία θα το μεταβιβάζουν στα δικά τους παιδιά ενώ στις επόμενες γενιές θα μεταφέρεται υγιές γενετικό υλικό, με αποτέλεσμα να εξαλείφονται οριστικά γενετικές ανωμαλίες που αποβαίνουν θανάσιμες για όσους γεννιούνται με αυτές.

Παρά τις ιατρικές εξελίξεις το συγκεκριμένο θέμα έχει εγείρει αρκετές αντιδράσεις. Από την μια πλευρά υπάρχουν αυτοί που υποστηρίζουν ότι η νέα τεχνική αναπαραγωγής “είναι το φως στην άκρη ενός σκοτεινού τούνελ” για πολλές οικογένειες. Στην αντίπερα όχθη όμως, πολέμιοι αυτής της θέσης ισχυρίζονται ότι η τεχνική προσκρούει σε ζητήματα βιοηθικής αφού από τη μία πλευρά για να εφαρμοστεί θα πρέπει να καταστρέφονται έμβρυα, ενώ την ίδια στιγμή ωθεί τους ανθρώπους στην επιλογή μια οριοθετημένης “κανονικότητας” η οποία, μελλοντικά, ίσως να οδηγήσει με την σειρά της στην απόλυτη επιλογή του πώς να είναι το παιδί που πρόκειται να γεννηθεί.

Τις τελευταίες δεκαετίες γνωρίζουν τεράστια ανάπτυξη οι λεγόμενες Νέες Τεχνολογίες Αναπαραγωγής1 (ΝΤΑ), καθώς προκαλούν συζητήσεις για τις επιδράσεις που έχουν επιφέρει στη φύση, τον πολιτισμό, το άτομο, την κοινωνία, το φύλο, καθώς και σε μια από τις θεμελιώδεις κατηγορίες του δυτικού πολιτισμού, τη συγγένεια. Στο κατά πόσο δηλαδή οι ΝΤΑ ορίζουν τα θεσμικά πλαίσια εξουσίας, κατασκευάζοντας έτσι σύγχρονους τρόπους ταξινόμησης και αποκλεισμού.

feature-brave new babies_520

Σύμφωνα με τον Micheal Foucault οι πρακτικές αυτές, όπως οι ΝΤΑ, οι κοσμικές επεμβάσεις, οι προγεννητικές διαγνώσεις, ονομάζονται “τεχνολογίες του εαυτού”, οι οποίες προσδιορίζουν τον άνθρωπο, ή αλλιώς, όπως εννοιολογεί ο Foucault, το βιοπολιτικό υποκείμενο, περιγράφοντας και καθορίζοντας τα πλαίσια συμπεριφοράς του.2

Ο Foucault στο βιβλίο του “Ιστορία της Σεξουαλικότητας”, κατέδειξε τη βιοπολιτική ως κεντρική πολιτική τεχνική του μοντέρνου κράτους, που μέσω των τεχνολογιών του εαυτού παράγει πειθαρχική βιοεξουσία με κατηγορίες που νοηματοδοτούν το υποκείμενο και την πολιτική κοινωνία. Ανέλυσε τα ταξινομικά συστήματα που παράγουν, όχι μόνο τις σεξουαλικές κατηγοριοποιήσεις, αλλά και τις έννοιες της οικογένειας, του άνδρα, της γυναίκας, του πολίτη. H προσέγγισή του ενεργοποίησε τις τελευταίες δεκαετίες ένα μεγάλο πεδίο προβληματικής σχετικά με τους τρόπους συγκρότησης των υποκειμένων στη βάση ταξικών, έμφυλων, φυλετικών, σεξουαλικών κατηγοριών που εσωτερικεύονται και αναπαράγουν τις δομές της κυριαρχίας.3

Εξετάζοντας τις ποικιλόμορφες στρατηγικές των ανθρώπων μέσα από τις τεχνολογίες του εαυτού ή την ηθική για την φροντίδα του εαυτού, η ερώτηση έγκειται στο κατά πόσο οι άνθρωποι μπορούν να αντισταθούν στις συνέπειες της σύγχρονης εξουσίας, δηλαδή της τεχνολογίας; Ήδη από το 1966 ο Paul Rabinow χρησιμοποίησε τη λέξη “βιοκοινωνικότητα” για να περιγράψει τη στρατολόγηση σε μια νέα ταυτότητα πολιτικής, όπου οι άνθρωποι έρχονται σε αυτές τις ομάδες για να κατηγοριοποιήσουν τους εαυτούς τους με συγκεκριμένες γενετικές αφηγήσεις και πρακτικές. Η τεχνολογία δηλαδή της γενετικής αποτελεί πλέον μια νέα μορφή πρακτικής στην οποία οι άνθρωποι καλούνται να διακρίνουν τη σύνθετη αλληλεπίδραση της γενετικής, συνειδητοποιώντας τα οφέλη ή τα ιατρικά δηλητήρια.

Μήπως τελικά η γενετική της τεχνολογίας μέσα από την βιοιατρική αντικαθιστά το ρόλο του θεού και της φύσης με αυτόν της τεχνολογίας;

Μια άποψη αναφέρει, μέσα από τη γλώσσα της επιθυμίας, ότι το δικαίωμά στην ελεύθερη επιλογή το έχουν όλοι, δηλαδή το να μπορούν να κάνουν μια αισθητική επέμβαση ή όπως το παραπάνω παράδειγμα να αποκτήσουν παιδί από το ωάριο μιας δότριας. Ωστόσο, η ιδεολογία της επιλογής θέτει ένα μεγάλο ζήτημα αναφορικά με τις ΝΤΑ, αλλά και σε άλλες περιπτώσεις τόσο στην επιλογή της χειρουργικής επέμβασης για μια καλύτερη εμφάνιση, όσο και στην επέμβαση της τεχνολογίας μέσω γενετικών τέστ για την συνέχεια της αναπαραγωγής. Από την μια πλευρά, υπάρχει η αναπαραγωγική επιλογή της τεχνολογίας και από την άλλη, η ευγονική αποβολή. Σύμφωνα με τoν επικεφαλή της εφαρμοσμένης γενετικής, Clair Francomano, η μόνη σίγουρη χρήση των προγνωστικών τεστ εγκυμοσύνης είναι η αποφυγή της γέννησης ενός παιδιού με διπλή κυρίαρχη ασθένεια.4 Παρ’ όλα αυτά, έχει παρατηρηθεί σε έρευνες που έχουν γίνει σε ζευγάρια νάνων (Little People of America) ότι αν και κάνουν χρήση των προγνωστικών τεστ εγκυμοσύνης, αποφασίζουν να αποβάλουν επειδή τα παιδιά τους θα γεννηθούν μεσαίου αναστήματος κι όχι επειδή έχουν πρόβλημα υγείας.5

Ακόμα κι αν το παράδειγμα με τους νάνους δεν είναι το πιο κατάλληλο, γίνεται εμφανές το πόσο η αγορά κατευθύνει την κοινωνία, δηλαδή το πως η εξουσία της τεχνολογίας και του καπιταλισμού έχουν διεισδύσει στην ταυτότητα του υποκειμένου, προβάλλοντας μια γενετική της “κανονικότητας”. Ίσως τελικά όλες αυτές οι τεχνικές να ωθούν τη συνθήκη μας σε αυτό που αναφέρει η ανθρωπολόγος Marylin Strathern, ότι η εποχή μας ίσως θεωρηθεί “η περίοδος στην οποία γίναμε ικανοί να αναλάβουμε τον έλεγχο της ίδια μας της βιολογίας και ιδιαίτερα της ίδιας μας της αναπαραγωγικής διαδικασίας”.6

Τι συμβαίνει;

H χρήση των ΝΤΑ, ή αλλιώς η ευγονική τεχνολογία, αποτελούν μια πολιτιστική, οντολογική και ιστορική ανατροπή, ενώ η ύπαρξη τους είναι αυτό που ο Foucault ονομάζει “τάξη πραγμάτων” συνδυάζοντας την εργασία, τη ζωή και τη γλώσσα. Οι κανονιστικές νόρμες βιοεξουσίας επιβάλλονται πάνω στη ζωή των ανθρώπων μέσα από έναν κατ’ επιταγήν καταναλωτισμό, που υπαγορεύει πως δεν υπάρχει άλλη επιλογή από να ασκεί κανείς τη δυνατότητα της επιλογής. Η γένεση της Dolly από την άλλη, ακόμα κι αν αυτή δεν ζει πια, έδειξε ότι ίσως η ανθρώπινη κλωνοποίηση δεν είναι μακριά, παρά τις νομοθεσίες που εφαρμόστηκαν κατά τη διαδικασία της κλωνοποίησης, οδηγώντας σε μια επιλογή της τελειότητας. Το ζήτημα ωστόσο είναι, τόσο οι ΝΤΑ όσο και γενικότερα οι ιατρικές και τεχνολογικές εξελίξεις, να μην υπάγονται σε έναν “πολιτισμό της επιχείρησης”, ακολουθώντας την ιδεολογία του καταναλωτισμού και μιας δήθεν έννοια της επιλογής. Αλλά να ανοίξει ένας διάλογος με στόχο όχι τονάνθρωπο του αύριο”, αλλά έναν “ κόσμο του αύριο”.

[1]Ο όρος “Νέες Τεχνολογίες Αναπαραγωγής” αφορά τις νομοθετημένες μεθόδους που έχουν ως στόχο α) τον έλεγχο των γεννήσεων (αντισύλληψη), β) την ιατρικώς υποβοηθούμενη αναπαραγωγή για ζευγάρια στα οποία το ένα από τα δύο μέλη παρουσιάζουν στειρότητα (εξωσωματική γονιμοποίηση, τεχνητή σπερματέγχηση, παρένθετη μητέρα) και γ) τη μεταθανάτια χρήση γενετικού υλικού για σύλληψη. Επίσης, ο η ορολογία Νέες Τεχνολογίες Αναπαραγωγής συμπεριλαμβάνονται στην έννοια της ευγονικής. Η ευγονική είναι ένας κλάδος της γενετικής, ο οποίος αποσκοπεί στη βελτίωση των ανθρώπινων γονιδίων. Ο όρος ευγονική, χρησιμοποιήθηκε, πρώτη φορά το 1883, από τον ξάδερφο του Δαρβίνου, Sir Francis Galton, με σκοπό το ενεργό ενδιαφέρον για την κοινωνική και βιολογική εξέλιξη του ανθρώπου αποσκοπώντας στη γενετική βελτίωση των λαών. Συγκεκριμένα, έχουμε δύο περιπτώσεις ευγονικής τεχνολογίας: την θετική και την αρνητική. Στην αρνητική περίπτωση, επιχειρείται η μείωση της συχνότητας των βλαβερών γονιδίων, για παράδειγμα η περίπτωση της χιτλερικής Γερμανίας. Αντίθετα, όταν επιχειρείται η αύξηση της συχνότητας των πιο κατάλληλων για τον ανθρώπινο πληθυσμό γονιδίων, αναφερόμαστε στη θετική ευγονική. Σύμφωνα με την Karen-Sue, Rapp και Health, ο όρος «ευγονική» στην σύγχρονη εποχή σημαίναι οι τεχνολογίες, τις οποίες επιλέγει ένα άτομο για να βελτιώσει τα βιολογικά και παρουσιαστικά του στοιχεία (Goodman, Health, Lindee, 2003: 60)

[2]Φουκώ, Μ. (1978). “Ιστορία της Σεξουαλικότητας” Εκδόσεις ΡΑΠΠΑ.

[3]Φουκώ, Μ. (1978). “Ιστορία της Σεξουαλικότητας” Εκδόσεις ΡΑΠΠΑ.

[4]Xavier, J., I. (2005). “Anthropologies of Modernity: Foucault, Governmentality, and Life Politics”. Blackwell.

[5]Goodman, Α., Η., Health, D., Lindee, M., S.(2003). “Genetic Nature/ Culture. Anthropology and Science beyond the Two –Culture Divide”. University of California Press: Berkeley and Los Angeles, London.

[6]Strathern, M. (2008). “Αναπαράγοντας το μέλλον. Ανθρωπολογία, συγγένεια και νέες τεχνολογίες αναπαραγωγής”. Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα.




κυρίες και κύριοι, ο Γιάννης Χρήστου

 

Είναι δύσκολο να βρει κάποιος τις λέξεις για να περιγράψει το πρωτοποριακό έργο του συνθέτη Γιάννη Χρήστου. Ειδικά, αν η γνώση του για αυτόν δεν έρχεται μέσα από μια, μακράς διάρκειας, παρατήρηση και μελέτη, αλλά ξεκινάει από το ντοκιμαντέρ του μουσικολόγου Κωστή Ζουλιάτη με θέμα τη ζωή και το έργο του συνθέτη. Πώς γίνεται όμως ένας τόσο σπουδαίος καλλιτέχνης να είναι άγνωστος; Κι όμως, ακόμα κι αν μερικές φορές η ιστορία αργεί να μας συναντήσει, όταν συμβεί αυτή η επαφή, τότε το ρου της γνώσης αλλάζει, εμπλουτίζεται και εξελίσσεται.

Άργησα να μάθω για την αινιγματική προσωπικότητα του μεγάλου συνθέτη, ωστόσο πριν έναν μήνα σχεδόν, 45 ολόκληρα χρόνια από το θάνατο του στις 8 Ιανουαρίου 1970, προβλήθηκε ξανά, στον κινηματογράφο Τριανόν, το μεγάλου μήκους ντοκιμαντέρ του Ζουλιάτη με τίτλο “Αναπαράστασις: η ζωή και το έργο του Γιάννη Χρήστου”, ο τίτλος του οποίου είναι εμπνευσμένος από έναν ημιτελή κύκλο 130 πολύτεχνων ψυχοδραματικών τελετουργιών του συνθέτη οι οποίες επιγράφονται ως “Αναπαραστάσεις”.

Το ντοκιμαντέρ του Ζουλιάτη, το οποίο ξεκίνησε ως μελέτη της πτυχιακής του και ολοκληρώθηκε ως διδακτορική διατριβή με θέμα την φιλοσοφική σκέψη του Χρήστου, στο τμήμα Μουσικών Σπουδών του Ιονίου Πανεπιστημίου, παρουσιάζει έναν φιλόσοφο, σουρεαλιστή της μουσικής ο οποίος για διάφορους λόγους, ιστορικούς αλλά και συγκυριακούς, είχε μείνει άγνωστος για τα ελληνικά δεδομένα. Στο ντοκιμαντέρ παρουσιάζεται η πολυετής έρευνα του Ζουλιάτη από σημαντικούς σταθμούς του συνθέτη, όπως το ιστορικό φιλμ του Μίμη Κουγιουμτζή από τις πρόβες του Θεάτρου Τέχνης, το μοναδικό έγχρωμο φιλμικό ντοκουμέντο με οικογενειακές στιγμές του Χρήστου από την Αλεξάνδρεια, πολλές αδημοσίευτες φωτογραφίες του συνθέτη από το προσωπικό του αρχείο, συνεντεύξεις του Καρόλου Κουν και της Ντόρας Τσάτσου από εκπομπές της ΕΡΤ, καθώς, επίσης, πλάνα από συνεντεύξεις ανθρώπων που συνδέθηκαν είτε φιλικά είτε μουσικά με τον Χρήστου, μεταξύ των οποίων οι Στέφανος Βασιλειάδης (συνθέτης και παιδαγωγός), Θόδωρος Αντωνίου (συνθέτης και μαέστρος), η πιανίστρια Νέλλη Σεμιτέκολο και ο εικαστικός καλλιτέχνης και περφόρμερ Γρηγόρης Σεμιτέκολο, αλλά και καλλιτεχνών από το εξωτερικό οι οποίοι ασχολήθηκαν με το έργο του.

Πολλές φορές αναρωτιόμαστε πως θα εξελισσόταν μια ιστορία αν τα δεδομένα ήταν διαφορετικά. Το μόνο σίγουρο είναι ότι, ακόμα κι αν οι απαντήσεις και οι παράμετροι είναι άπειρες και άγνωστες για μια τέτοια σκέψη, εάν ο Χρήστου δεν έφευγε από τη ζωή τόσο νέος θα είχε ολοκληρώσει τις συνθέσεις του που έχουν μείνει ημιτελείς, ενώ θα είχαν εκτελεστεί και παιχτεί ακόμη περισσότερα έργα του με αποτέλεσμα να επηρέαζε ακόμα περισσότερους μουσικούς, ενώ δεν θα είχε παραμείνει ως ο “άγνωστος” μουσικός για τα ελληνικά δεδομένα ενώ την ίδια στιγμή ως ο μουσικός “φιλόσοφος” για τον υπόλοιπο πλανήτη.

partitura_Christou

Με τους μουσικολόγους να χαρακτηρίζουν το έργο πολυεπίπεδο, γεννημένο μέσα από τα αρχέγονα μονοπάτια της τελετουργίας, ο Χρήστου διευρύνει τα όρια της μουσικής του πατώντας στο άγνωστο. Με μια ρηξικέλευθη χρήση της μουσικής γλώσσας σπάει τους κώδικες της λογικής και του ειρμού, ξεπερνάει τις νότες χρησιμοποιώντας δραματουργικές αναπαραστάσεις ενώ προσφέρει στην τέχνη της μουσικής μια πρωτόλεια εφαρμογή μουσικών τεχνικών που θα μπορούσε να αποτελεί τον χάρτη μιας οιονεί μοντέρνας γραφής της μουσικής. Όλα αυτά μέσα από μία, σχιζοφρενικά και εκρηκτικά, εκθαμβωτική εικονοπλασία. Εικονοκλάστης και εικονοπλάστης, δεν ακροβατούσε μόνο ανάμεσα στο παλιό και στο νέο, αλλά συνέθετε μέσα από τις αρχές και τις αξίες της φιλοσοφίας βουτώντας στο συνειδητό και το υποσυνείδητο. Το είδος αυτό της μουσικής του, αυτή η γραφή αυτών των στίχων γίνεται μια αυτούσια περιπέτεια πάνω στα χαρτιά όπου οι μουσικοί του παραπαίουν στο μεταίχμιο καταστάσεων, ιδεών, συναισθημάτων, παθών και επιθυμιών, καθώς προσπαθούν να πορευτούν μέσα από τον δαίδαλο του ίδιου του μυαλού. Έτσι, ο Χρήστου δημιουργεί μια ενέργεια με την μουσική του χωρίς να καταλήγει πουθενά, το έργο καθ’ αυτό μπορεί να χαρακτηριστεί ως ένας λόγος που διαρκώς τείνει προς το υπερβατό και προς ένα ανέφικτο ιδεατό που ποτέ δεν μοιάζει να συγκεκριμενοποιείται.

Με μια μουσική χειμαρρώδη και ψυχρή ταυτόχρονα, σαν τις αστραπές και τις σπίθες που βραχυκυκλώνονται σ’ έναν ηλεκτρικό στύλο, ο Γιάννης Χρήστου είναι μια προσωπικότητα που μοιάζει με χερσότοπους ανεξερεύνητους όσο όμως την ανακαλύπτεις και την παρατηρείς τόσο νιώθεις ότι την καταλαβαίνεις.

Αντί επιλόγου

Αν και εφόσον δείτε το ντοκιμαντέρ και ακούσετε τις μουσικές του, δώστε λίγα λεπτά σιωπής στη σκέψη να συλλάβει την επιτελεστικότητα της μουσικής του μεγάλου συνθέτη αφήνοντας τις αναθυμιάσεις της μουσικής του να λιώσουν την ψυχή σας όπως το νερό τη ζάχαρη.

*Προσοχή στα όνειρα η Κυρία Με τη Στρυχνίνη εμφανίζεται συχνά ενώ αφεθείτε στις Πύρινες Γλώσσες όσο κι αν σας κάψουν.




Black Mirror: το μέλλον του σήμερα και το 4d printing

 

Λίγο πριν τα Χριστούγεννα προβλήθηκε το εορταστικό επεισόδιο του Black Mirror, από το Channel 4, με τίτλο “White Christmas”. Όπως και τα παλιότερα επεισόδια, έτσι και το τελευταίο, μέσα από τη διερεύνηση των ορίων της φαντασίας δημιουργεί μια πραγματικότητα της οποίας η αλήθεια δεν απέχει πολύ από το σήμερα. Τα σύγχρονα μέσα της τεχνολογίας αποτελούν και στο συγκεκριμένο επεισόδιο τα εργαλεία που αποκωδικοποιούν και επαναπροσδιορίζουν την έννοια της κοινής γνώμης. Ο δυστοπικός κόσμος που περιγράφει δεν ανήκει αποκλειστικά στο παρακλάδι της επιστημονικής φαντασίας, αλλά αποτελεί μέρος ενός άμεσου μέλλοντος από το οποίο δύσκολα μπορεί κανείς να ξεφύγει. Κι αυτό γιατί ενώ δημιουργεί την αίσθηση της τεχνοφοβίας, που θα μπορούσε να αποτελεί μια προειδοποίηση για τους κινδύνους που ενέχει η τεχνολογία, ντετερμινιστικά περιγράφει τι συμβαίνει ήδη στην πραγματική ζωή.

Το επεισόδιο είναι χωρισμένο σε έξι μέρη με τρεις ιστορίες οι οποίες συνδέονται μεταξύ τους σε μια μεγαλύτερη αφήγηση. Με έναν pick-up artist, guru της υψηλής τεχνολογίας, να αποτελεί τον συνδετικό κρίκο σε όλες τις ιστορίες, ακολουθεί την κουλτούρα των κοινωνικών δικτύων ενώ εισάγει μέσα από μια γκροτέσκα αισθητική την ιδέα του “blocking” σε πραγματικές διαστάσεις. Με τεχνολογικά χαρακτηριστικά του σύγχρονού κόσμου, όπως τα google glasses, τα οποία δεν φοριούνται αλλά ενσωματώνονται και γίνονται αντικείμενο, αναπόσπαστο φετίχ της ανθρώπινης σκέψης, ένας άντρας – με την βοήθεια του guru της τεχνολογίας – μαθαίνει να φλερτάρει, ενώ ένας άλλος στην τρίτη ιστορία “μπλοκάρεται” από την έγκυο φίλη του, που σημαίνει ότι δεν μπορεί να την δει παρά μόνο σαν τηλεόραση συντονισμένη σε κανάλι χωρίς εκπομπή.

a_560x3751

Η δεύτερη ιστορία του επεισοδίου ίσως και να χαρακτηρισθεί ότι έχει ξεφύγει από τα θεμιτά όρια της σύγχρονης τεχνολογίας, ωστόσο λειτουργεί καλά ως μια κριτική για το πώς θα ανταποκριθεί στην καινοτομία της ο σύγχρονος άνθρωπος. Εάν δηλαδή ένα προϊόν κάνει τη ζωή μας πιο εύκολη, τότε γιατί να σκεφτόμαστε τις συνέπειες του; Αν ένας κώδικας, μια κόπια του εαυτού μας, ενσωματωνόταν σε μια συσκευή, “cookie” σύμφωνα με το black mirror, αν μια προσομοίωση του εγκεφάλου μας γεμάτο κώδικες έκανε όλες τις δουλειές για εμάς, ακόμα κι αν βασανιζόταν μέσα από το χρόνο, τότε ποια είναι θέση μας;

Black_Mirror_Jon_Hamm copy

Μπορεί οι παραπάνω σκέψεις να φαίνονται αρκετά ουτοπικές και το black mirror να είναι εμπνευσμένο από τη σκοτεινή επιστημονική φαντασία, ωστόσο η σημερινή τεχνολογία βρίσκεται ένα βήμα πίσω από μια συσκευή σαν το cookie. Και ενώ οι περισσότεροι άνθρωποι προσπαθούν να κατανοήσουν την ιδέα της τρισδιάστατης εκτύπωσης (3D printing), οι επιστήμονες στο ΜΙΤ αναπτύσσουν τεχνολογία που την ονομάζουν τετραδιάστατη εκτύπωση (4D printing), η οποία μπορεί να δημιουργήσει έξυπνα υλικά (smart objects) για κάθε χρήση, τα οποία να είναι προγραμματισμένα να αλλάζουν τη συμπεριφορά τους ανάλογα με τα ερεθίσματα που δέχονται από το περιβάλλον τους. Η τετραδιάστατη εκτύπωση είναι σχεδόν όμοια με τρισδιάστατη εκτύπωση, αλλά με τον χρόνο ως την τέταρτη διάσταση σε αυτό, μέσω του προγραμματισμού των συστατικών που ενισχύουν το αντικείμενο. Αυτή η νέα τεχνολογία όχι μόνο επιτρέπει να εκτυπώνονται αντικείμενα, αλλά επιτρέπει τα αντικείμενα να αναμορφώνουν τον εαυτό τους ή να αυτό-συναρμολόγούνται με πάροδο του χρόνου.

Ο διευθυντής του εργαστηρίου Skylar Tibbits και η ολιγομελής ερευνητική ομάδα στο ΜΙΤ, όπου αναπτύσσουν την τετραδιάστατη εκτύπωση, υποστηρίζουν ότι η συγκεκριμένη ιδέα βασίζεται σε επιστήμες από την βιολογία και τη νανοτεχνολογία έως την φυσική και σχετίζεται με την κατανόηση βασικών αρχών συμπεριφοράς της ύλης ενώ θα μπορούσε να ξεκινήσει να εφαρμόζεται στις υποδομές και τις κατασκευές κτηρίων. Για παράδειγμα, ο Tibbits βλέπει ένα μέλλον γι’ αυτό που ονομάζει “προσαρμοστική υποδομή” (“adaptive infrastructure”) στο χώρο.

Η εφαρμογή της συγκεκριμένης τεχνολογίας βρίσκεται ακόμα σε πρώιμο στάδιο, όμως ας φανταστούμε τις δυνατότητες και τις επιπτώσεις που μπορεί αυτή να έχει στην αγορά. Ας φανταστούμε προϊόντα που θα έχουν κατασκευαστεί βάσει της συγκεκριμένης τεχνολογίας, πώς θα επισκευάζονται ή θα εξελίσσονται σύμφωνα με τον σωστό κώδικα. Κτήρια να κατασκευάζονται από το μηδέν ή να επισκευάζονται μετά από φυσικές καταστροφές. Τα αθλητικά μας παπούτσια να προσαρμόζονται ανάλογα με τις καιρικές συνθήκες ή το άθλημα που κάνουμε. Ας φανταστούμε μια κόπια του εαυτού μας, στο χρόνο που έχουμε ρυθμίσει και με τον σωστό κώδικα να υπηρετεί τις επιθυμίες μας.

Όλα είναι εφικτά. Αυτό που είναι άξιο παρατήρησης είναι το πόσο γρήγορα συνηθίζουμε στις νέες συνθήκες και εξελισσόμαστε βάσει αυτών. Μήπως τελικά ο ρυθμός της αλλαγής είναι εκτός ελέγχου και δεν έχουμε εξελιχθεί αρκετά έτσι ώστε να μπορέσουμε να την αντιμετωπίσουμε, με τον ίδιο τρόπο που δεν είχαμε εξελιχθεί αρκετά για να αντιμετωπίσουμε την ευθύνη των πυρηνικών όπλων; Μήπως τελικά δεν είμαστε καν εξοπλισμένοι ώστε να αντιμετωπίσουμε τις πιθανές επιπτώσεις των κοινωνικών δικτύων; Κι ενώ η τεχνολογία και τα νέα μέσα παρουσιάζονται ως κάτι θετικό, πόσο άμεσα μπορεί να δημιουργηθεί ο πρώτος τουιτερικός ή φεισμπουκικός όχλος που θα σκοτώσει κάποιον σωματικά, απλά μπλοκάροντας τον;




Ζητείται άνθρωπος

 

Συνάντηση σε έναν σταθμό μετρό. Αναμονή μέχρι να μαζευτεί αρκετός κόσμος. Πορεία προς την θεατρική παράσταση “Ζητείται άνθρωπος”.  Μερικά στένσιλ στην άσφαλτο σε κάνουν να αναρωτιέσαι αν έχουν σχέση με αυτό που πρόκειται να παρακολουθήσεις. Άφιξη στον χώρο, τα πράγματα θυμίζουν θέατρο αλλά όχι ακριβώς. Σαν να είναι ο ίδιος ο χώρος που εκπληρώνει με μια φυσικότητα την επιτέλεση της δραματουργίας. Το σκηνικό σε μεταφέρει σε έναν δρόμο, ο περίγυρος σε κάτι που ορίζει την έννοια του πειραματικού ή μάλλον καλύτερα σε κάτι που σε εισαγάγει στον υπαρξιακό προβληματισμό και τις αναζητήσεις του. Και κάπου ανάμεσα στο πραγματικό και τη φαντασία, η παράσταση αρχίζει. Η συμμετοχή του κοινού μέσω της τυχαιότητας διαμορφώνει αυτό που θα ακολουθήσει.

Σε μια εποχή που φυλακισμένοι άνθρωποι αναζητούν ανάσες ελευθερίας, μέσα ή έξω από κελιά, υπάρχουν στιγμές κατά την διάρκεια της παράστασης που έρχονται να σου θυμίσουν πως η ζωή μας ίσως και να αποτελεί ένα αόρατο κελί. Πως η ασφάλεια αυτού που ορίζεις ως κανονικότητα δεν σε κάνει καλύτερο εκείνου που – νομίζεις πως – ζει εκτός αυτής. “Άνθρωπον ζητώ”, έλεγε η παροιμιώδης ρήση του Κυνικού φιλοσόφου Διογένη, αναζητώντας αυτή την “ανθρωπίλα” που δε κρύβεται μέσα και πίσω από καθωσπρεπισμούς, κανονικότητες και πρέπει. Με τη μια λέξη να παραπέμπει στην άλλη ως εάν η καθεμία να αναζητά και να βρίσκει στην άλλη το δικό της νόημα. Μια άστεγη κοπέλα όμως, αφήνοντας στην άκρη τις έννοιες που ορίζουν τη ζωή μας, διαμορφώνει μια παράλληλη καθημερινότητα απλά αλλάζοντας τους καθιερωμένους όρους της στέγης, συνομιλεί με το σύστημα που, με την μορφή τράπεζας, στέκεται δίπλα της. Μια γειτονιά αντιφατική αλλά και συμπληρωματική, όσο και υπαρκτή.

za1

Φωτογραφία: Πέτρος Κολοτούρος

Τα ονόματα των πουλιών ορίζουν την ύβρη όσων αποζητούν να μοιάσουν σε όλους τους άλλους, ένας άνθρωπος σκιάχτρο προσπαθεί να τους διώξει μακριά από την παγίδα χωρίς να τους κάνει κακό, μια γραφομηχανή – ενθύμιο μιας κουρασμένης αυτοκτονίας ενός φίλου που λείπει, μια κραυγή που δεν ακούγεται και ο φόβος πως μπορεί μια μέρα το απορριμματοφόρο του δήμου να καταστρέψει όσα λίγα ορίζουν το υποσύστημα ενός αστέγου. Μικρές σκηνές από την καθημερινότητα εκείνων των ανθρώπων που το βλέμμα δύσκολα τολμά να χαμηλώσει ώστε να τους να κοιτάξει στα μάτια. Σκηνές επιλεγμένες σε τυχαία σειρά, έτσι κι αλλιώς κάθε μικρό επεισόδιο από την ζωή της άστεγης κοπέλας θα μπορούσε να αποτελεί μια μικρή αυτοτελή ιστορία και άρα η σειρά λίγη σημασία έχει. Και οι τεχνικοί της παράστασης να εμπλέκονται σε απόλυτο βαθμό στα όσα διαδραματίζονται επί σκηνής, άλλωστε κι αυτοί “την δουλίτσα τους κάνουν”. Ένα θεατρικό πείραμα που στην ουσία του ορίζει πως η μέγιστη απώλεια, ασχέτως κανονικότητας, είναι αυτή της ανθρώπινης επαφής, μιας επαφής που στην ρίζα της ορίζει την ίδια την κανονικότητα του ανθρώπινου είδους. Και αυτή την ουσία, όσα φανταχτερά νομίσματα κι αν απλώσει μπροστά στα μάτια το θελκτικό βλέμμα του συστήματος, δεν μπορεί να την αποδώσει καμιά άλλη συνθήκη πέρα από τον ίδιο τον άνθρωπο.

za4

Η Έλια Βεργανελάκη αποτελεί το πρόσωπο που συγκεντρώνει πάνω του τον μικρόκοσμο της αξιοπρέπειας ενός μέρους της πόλης που, από την πλειοψηφία των κατοίκων της, θεωρείται περιθώριο. Με συνεχείς κινήσεις γαντζώνεται στις σκαλωσιές του σκηνικού, δημιουργεί ήχους με τις σκέψεις που ξεπηδούν από την καθημερινότητα της, φοβάται, εξαγριώνεται, συνομιλεί, με ή χωρίς λόγια, και τελικά μεταφέρει από το κάτω άκρο ενός πεζοδρομίου, τις εσωτερικές αναζητήσεις ενός ανθρώπου και τις θέτει απέναντι στο ίδιο το σύστημα. Όταν τα φώτα της παράστασης σβήνουν, οι θεατές ίσως “ξεχάσουν” το – εξαιρετικό σε στήσιμο και φωτισμό – σκηνικό που, εν καιρώ κρίσης, θα συναντήσουν αρκετές φορές μέχρι να επιστρέψουν στα σπίτια τους, όπως άλλωστε κάνουν και στην καθημερινότητα τους, όμως σίγουρα ο κόμπος που θα έχει δημιουργηθεί στο στομάχι από την αναζήτηση επί σκηνής, θα αφήσει τον σπόρο ενός βαθύτερου στοχασμού για την αναγκαιότητα της αναζήτησης του ίδιου του ανθρώπου στην ζωή μας.

Η πειραματική θεατρική παράσταση “Ζητείται Άνθρωπος”, βασισμένη στην Κυνική Φιλοσοφία του Διογένη, πρωτοπαρουσιάστηκε στο Βερολίνο τον Σεπτέμβριο του 2013 με τον τίτλο “Ich suche den Menschen” (Άνθρωπον αναζητώ) στην Ακαδημία της Τέχνης του Βερολίνου (Die Akademie der Künste, Berlin) στα πλαίσια του Φεστιβάλ Berlin Art Week.

– Δεν σε βλέπω απόψε καλά τι έχεις;…

– Έχω ύπαρξη…”απαντάει ο Νίκος Καρούζος και ίσως με παρόμοιες σκέψεις χαμένες σε ένα τίποτα να φεύγει κανείς από την παράσταση “Ζητείται Άνθρωπος”.

Και όλα πάλι από την αρχή.

Σύλληψη: Έλια Βεργανελάκη

Σκηνοθεσία: Γιώργος Δάμπασης, Δημήτρης Τιμπιλής

Βοηθός σκηνοθεσίας: Σοφία Ιωαννίδη

Κίνηση: Νικολέτα Ξεναρίου

Πρωτότυπη μουσική, σύνθεση ήχων: Έλια Βεργανελάκη

Σκηνικά, κουστούμια: Κωνσταντίνα Κρίγκου

Σχεδιασμός φωτισμών: Αλέξανδρος Αλεξάνδρου

Ήχος: Νικόλας Σταυριανουδάκης

Eπί σκηνής: Έλια Βεργανελάκη, Γιώργος Δάμπασης

1ος κύκλος παραστάσεων:

Πρεμιέρα: Κυριακή 30 Νοεμβρίου

Τελευταία παράσταση 1ου κύκλου: Δευτέρα 12 Ιανουαρίου 2015(8μμ)

Διάρκεια: 65 λεπτά

Είσοδος ελεύθερη – Έξοδος με εθελοντική εισφορά.

Πληροφορίες/κρατήσεις: Ζητείται Άνθρωπος (facebook)

*Stencil εξωφύλλου: paramesos , φωτογραφία: Αργύρης Βαβουγιός